Tags: літаратура

"НЯВАРТА": ШТО Я ДУМАЮ ПРА "КРАЙЦЭРАВУ САНАТУ" ЛЯВА ТАЛСТОЯ

У гэтыя сьвяточныя, не пабаюся гэтага слова, ханукальныя дні, калі хіпстарскія калядныя кірмашы Менску нарэшце накрыла сьнегам, у кагосьці можа скласьціся аблуднае ўражаньне, што на Беларусь такі спусьціліся мір, лагода ды Санта Клаўс і наагул тут нейкім бокам жыве Бог. Трэба тэрмінова нешта з гэтым рабіць, таму я кідаю ўсё і пошчу ў ЖЖшку тэкст, які напісаўся даўно, але застаўся на маргіналіях набросу пра раман Анкі Упалы як яшчэ адзін прыклад бездакорнай літаратуры, прачытаньне якой мяне раззлавала. Дарэчы, ад сёлета тэксты гэтага блогу архівуе спэцыяльная праграма Бібліятэчнай Асацыяцыі Лігі Плюшча ў ЗША. То бок ад беларускай літаратуры ў сеціве праз сто гадоў застанецца, апроч ншага, гэта. Прыміце спачуваньні.


Рубрыка "Няварта" зьявілася па адной-адзінай прычыне, імя якой – Ян Максымюк  і ўсё тое, што ён увасабляе ў літаратурным полі краіны як рэдактар "Варты" на Радыё Свабода і мадэратар ФБ-суполкі "Толькі пра літаратуру" (увасабляе, калі што, усё толькі самае вартае і літаратурнае). Але сёняшні інтэркалядны выпуск натхнёны паэтам і рэдактарам “Дзеяслову” Анатолем Івашчанка viershnick, які толькі што падвёў чытацкія вынікі году. Сярод прачытанага ім сёлета быў твор, які яго моцна ўразіў – "КрайцЭрава саната" Лява Талстоя (о так, мы можам інтэгравацца зь імі як заўгодна глыбока, але беларускай мовы ўжо ня спыніш).

Трымайце пяць маіх пакуль што беларускіх капеек.

Беларускія капейкі. Чтобы помнілі. Фота парталу "Спутнік".
Collapse )

НЯВАРТА feat MYTHBUSTERS: ЦІ САСТУПАЕ КУРТ ВОНЭГУТ У АРЫГІНАЛЕ РЫЦЕ КАВАЛЁВАЙ?

У гэты радыкальна непагодны дзянёк, калі чытачы кніжнай сэрыі "Амэрыканка" сабралі больш за 2000 рублёў на перавыданьне "Бойні №5" Курта Вонэгута па-беларуску і маюць яшчэ адну ноч, каб сабраць крыху болей, а само перавыданьне паляцела на вёрстачку, я маю крыху часу, каб апавесьці  пра вынікі невялічкага досьледу, які зрабіла ў кастрычніку.  Тут і цяпер, без страхоўкі і каскадэраў, я пагуляюся ў разбуральніцу літаратурных легендаў, каб нарэшце адказаць на важнае для мяне  посткаляніяльнае пытаньне: ці сапраўды руская савецкая школа перакладу амэрыканскай літаратуры такая крутая як яе малююць?

Спойлер сапраўды.

Так што, калі вы трапілі на гэтую старонку па службе, схавайце заточку назад у халяву свайго крамлёўскага боту. Сэнсацыяў, зрываньня пакроваў і выкрыцьцяў тут не прадбачыцца. Але ёсьць у гэтым пытаньні трансьляталягічныя і геапалітычныя нюансы, і я хацела б гаварыць пра гэта.

Гаварыць пра гэта я хацела б у межах утульнай мне кляакі сваёй нерэгулярнай і непапулярнай рубрыкі "Няварта", прыдуманай, нагадаю, з адной-адзінай мэтай затроліць Яна Максымюка.  Поруч са знакамітым домам літаратурнай цярпімасьці ФБ-суполкай "Толькі пра літаратуру", згаданы воін сьвятла заснаваў на "Радыё Свабода" культаглядальніцкую сэкту пад назвай "Варта", гэты рассаднік станоўчых тэндэнцыяў і кампліментарнай крытыкі.

Як вы можаце здагадацца, мяне ў  "Варту" не бяруць.

І гэта толькі да лепшага, бо ў атмасфэры пазітыўнай цэнзуры, прымусовай дабрыні і ўсеахопнай любові мой кволы дух  змарнеў бы дашчэтну, як рэдкая архідэя-вампір у восеньскім  букеціку бабулькі зь пераходу. Нам фсем нужна герань, каб на яе трасца.


Рэдкая архідэя-вампір.
Collapse )

НЯЧЫСТЫ ПАЙШОЎ: ПЯЦЬ ПРЫЧЫН, ПА ЯКІХ БЕЛАРУСКІ ЛІТАРАТУРНЫ ПРАЦЭС ЗРАБІЎСЯ ЛЕПШЫМ

Сённяшні выпуск #няварта асаблівы для мяне. Гэта першы тэкст, які я друкую ў ЖЖ, бо ён не прайшоў цэнзуру ў незалежных СМІ. Вядома ж, я не расстроілася: цэнзура ў незалежных СМІ гэта свая, мяккая і плюшавая цэнзура — ня тое што гэтыя яжовыя рукавіцы нашай крываварэжымнай перыёдыкі. Тым мне менш, мне важна сказаць тое, то я хачу сказаць, нават калі маё меркаванне застанецца маргінальным. У цэлым я, як заўсёды, пішу пра тое, што радзіма ў дрыгве, але меліяратары ўжо блізка. Так ці іначай, майце на ўвазе, што
меркаванне аўтаркі можа не супадаць ні з чым.

Collapse )

ГЕНІЯЛЬНАЯ ПРОСТАСЦЬ СЯРГЕЯ ЛАПЦЭВІЧА, АБО МОЙ ПЕРАКЛАД НА ПРЭМІІ ШЭРМАНА

На тым тыдні прэмія імя Карласа Шэрмана для перакладчыкаў апублікавала поўны спіс прынятых да разгляду кніг. Так шмат усяго адбылося, што я неяк і забыла, што ў 2017 годзе ў мяне выйшла перакладная кніга ў суаўтарстве з lady_z_shalomam i kastani (выбраныя вершы Баляслава Лесьмяна для серыі "Паэты планеты") і адна самастойная перакладная кніга - "Плошча Калумба" Сяргея Лапцэвіча. Увогуле, я тады рабіла не толькі пераклад, гэта быў комплексны  праект. Я выступіла  адной з рэдактарак рускамоўнай кнігі "Площадь Колумба" і зрабіла беларускую версію, якую адрэдагаваў Віктар Жыбуль. Сяргей Лапцэвіч - беларускі пісьменнік, які піша па-руску, і сваю першую кнігу канцэптуальна выдаў у двух варыянтах.

"Плошча Калумба",  - адна з найпрыемнейшых згадак папярэдніх гадоў, пабольш бы такой літаратурнай працы. Мне вельмі спадабалася  з выгляду простае афармленне вокладкі ад выдавецтва "Галіяфы" - тое як дызайнерка Маргарыта Сянькова візуалізавала змест зборніка на вокладцы. Гэта нават сімвалічна, бо назву выбіралі доўга і пакутліва, у фінал магло выйсці любое апавяданне. У арыгінале мне падабаюцца два тэксты пра беларускага імігранта з умоўнага Брайтан-біч - гэта "Муха" і аповесць "Дзівак" ("Чудак").

У цэлым, вельмі рэкамендую кнігу ўсім, хто яе раптам прапусціў - на любой мове. Проза Сяргея Лапцэвіча "дзевяносцікавая", ён шмат рэфлексаваў аб сваіх юных гадах, пішучы ўрыўкамі ў стол, а займаўся тым часам іншым. Выглядае, што першая кніга - этап, які аўтару неабходна было прайсці, каб пісаць далей, чым ён, ведаю, цяпер і займаецца. Гэта кніга пра мастакоў і кніга мастака - кожнае апавяданне напісанае ў жанры партрэту. Фокус - на адным героі і ўсебаковым раскрыцці ягонага характару.

Пра мастачку Надзю ў кнізе ёсць яшчэ адно, большае палатно, а тут я змяшчаю гэты эцюд. У арыгінале апавяданне называецца "Простота", я ўжыла іншае слова, каб унікнуць анатамічных асацыяцый. І ў гэтым палягала праблема, бо з гэтым словам аўтар гуляўся ў тэксце. У выніку адна рэч, якую я заўважыла пазней і якую паправіла ў вёрстцы, так і не з'явілася ў надрукаваным выданні. Там, дзе здані па-руску спяваюць "Простота", вялося пра рытм вальсу. Выпраўляю гэтую памылку тут, у ЖЖ, цалкам усведамляючы, што баржомі піць позна і журы такая форма пакаяння ні разу не пераканае.

ПРОСТАСЦЬ
Кожная сям’я пачынае з таго, што ён і яна прыводзяць у адпаведнасць свае звычкі. Калі Надзя пабралася з Мішам, яна пачала прачынацца а шостай раніцы і, пакуль муж быў на прабежцы, мыла падлогу.

Патрэба мыць падлогу ў арандаванай двухпакаёвай кватэры з’явілася ў Надзі сама сабой, і рабіць гэта штодня і ў гэткую рань яе ніхто не прасіў. Тое было нейкае інтуітыўнае дзеянне, а яна была добрым мастаком і прызвычаілася верыць інтуіцыі. Праціраючы штораніцы падлогу, маляваную гадоў дваццаць таму карычневай фарбай, з шырокімі шчылінамі паміж дошак, куды за дваццаць гадоў нацерушылася смецця (і закацілася прыцьмянелая савецкая манетка, якую яна неяк выявіла і ўсё ніяк не магла дастаць), яна спрабавала менавіта гэтым прывесці ў адпаведнасць іх новае жыццё.

Вярнуўшыся з прабежкі, муж доўга стаяў пад душам: змываў пот; шараваўся смачным дэзадарантам, прыводзіў у адпаведнасць свае цела і дух. І, мусіць, тым самым займалася Надзя. Толькі, у адрозненне ад мужа, у яе мала што выходзіла. Падлога па-ранейшаму глядзелася звыродліва, і, зберагаючы на сабе сляды ранейшых жыхароў, не давала Надзі спакою. Проста побач з сабою яна бачыла апранутую ў зашмальцаваны халат напаўпразрыстую дзяўчыну, чула, як спрасонку тая з шоргатам цягне па падлозе падобныя да смаўжоў тапкі, бачыла яе мужа, які з’яўляўся следам і, лаючыся на Надзю, Мішу і сваю жонку, біў кулаком у замкнёныя дзверы лазенькi.

Надзя любіла той момант, калі Міша выходзіў з лазенькі. Тое, як, пстрыкнуўшы шпінгалетам, які быў на дзвярах замест замка, ён спрытна, з першага разу сваімі дужымі рукамі закрываў дзверы, што набухлі і пакрывіліся. Як німбам свежасці, гарачага душу, што стаяў над яго целам, ён адпалохвае здані ранейшых жыхароў, і тады яна на свае вочы бачыла, як яны хаваюцца па кутах з незадаволеным буркатаннем. Яна любіла яго хаду пасля душу – мяккую і спружыністую, яго босыя ступакі, якія, крануўшыся падлогі, падпарадкоўвалі яе, як казачную раку.

Гледзячы на яго з кухні, яна нязменна замірала з талеркай у руках, бачыла, як яе захоплены погляд адлюстроўваецца ў яго поглядзе, як выклікае ў мужа лёгкую, але ўсё ж самазадаволеную збянтэжанасць, адчувала, што і яе цела ў гэты момант абмену поглядамі робіцца зграбнейшым і больш гнуткім, і, напэўна, уяўляла сябе плюшчом, які імкнецца абвіцца вакол яго. Абвіць кожны выгін, кожную круглявасць і, прыняўшы яго форму, зліцца з ім назаўжды.

Потым надыходзіў сняданак, які, разам з ноччу, быў найлепшым часам у новым Надзіным жыцці.

Адганяючы сваім апетытам Надзін погляд, муж запіхваў у рот тоўстыя доўгія канапкі, падхапіўшы відэлец смажанае яйка, цалкам адпраўляў яго ўслед за хлебам, піў вялікімі глыткамі з доўгай празрыстай шклянкі сок, хутка пакідаючы шклянку пустою. Надзя напаўняла шклянку.

– Чаму ты не ясі? – абавязкова, прагнаўшы голад, пытаўся муж.

– Я потым... – адказвала Надзя, але, баючыся, што муж нахмурыцца і будзе думаць, што з ёй ізноў нешта не так, і будзе на працягу дня тэлефанаваць з клінікі (Міша быў хірургам) і спакваля выпытваць у яе сапраўдныя прычыны браку апетыту, пачынала тыкаць вузкім відэльцам у акуратна раскладзенае пасярод чорнай талеркі яйка. Глядзела, як расцякаецца па паверхні трэснуты жаўток, як ён змяняе колер, і, шкадуючы жоўты, мачала ў яго хлеб. Глытаючы, адчувала, як вяртаецца апетыт. З’ядала канапку, запіваючы моцнай кавай, адчувала, як прачынаецца яе цела, і хваліла сябе за новы рэжым, за гэтае ранняе дзеля мужа абуджэнне.

Здані ў гэты час, разумеючы, што з Надзяй яе надзейны абаронца, незадаволена памоўчвалі ў кутах.

Муж расказваў пачуты ўчора ў клініцы, але заблукалы да раніцы анекдот. І хоць, на думку Надзі, анекдот быў цынічным, яна ўсё роўна адгукалася на яго. Анекдот быў для яе падставай для радасці, даваў магчымасць пасмяяцца побач з мужам са свайго страху. І зноў жа прытуліцца да мужа, да яго рогату, да яго здольнасці лекара, які штодня бачыць смерць, забываць пра яе з дапамогай такіх нескладаных прыёмаў.

Звычайна сняданак зацягваўся, і калі яны нарэшце сканчалі, муж, паглядзеўшы на гадзіннік, пачынаў спяшацца. Хутка сыходзіў. Застаўшыся адна, Надзя зноў услухоўвалася ў цішыню, адрозніваючы ў ёй, як, задаволеныя Мішавым зыходам, па кутах пачынаюць варочацца здані: як яны пацягваюцца, размінаюць плечы, трасуць доўгімі нячэсанымі валасамі.

Каб падоўжыць для сябе раніцу, тую яе асаблівасць, за якую яна цаніла яе, Надзя вярталася ў яшчэ цёплую пасцель, уткнуўшыся ў мужаву падушку, удыхала пазасталы на ёй пах і, пераконваючы сябе, што ўспаміны хутка кінуць яе, засынала.

Сёння яна праспала не больш за гадзіну і прачнулася ад шуму. Акрамя ранейшых жыхароў, якія жылі побач, як раўнапраўныя гаспадары, у яе цяперашнюю здымную кватэру часта прыходзілі яе першы муж, бацька, усе тры яго жонкі, сярод якіх была яе маці, нейкія напаўзабытыя сяброўкі, з якімі яна парвала адразу пасля разводу. На гэты раз яны сабраліся разам і, стоячы каля ложка неразутыя, пакідаючы на толькі што адмытай падлозе глейкую кашу ад снегу, што раставаў на падэшвах, размаўлялі пра яе. Размаўлялі так, каб яна чула, каб іх размова пранікала ў яе сон, не давала бачыць іншыя, акрамя гэтага, сны.

– Бо я папярэджваў яе! – казаў першы муж – удачлівы, хутка разбагацелы дзялок. – Цяпер вы бачыце, што я меў рацыю.

Надзя хацела адказаць нешта крыўднае, нешта хай нават знарок выдуманае, што раззлавала б заўсёды стрыманага, цалкам рэалізаванага ў гэтым вобразе стрыманасці мужа, аднак згадала, што адно парадуе яго. І ён зноў адно ветліва і пераможна прамаўчыць.

– Ёй трэба больш выстаўляцца, – заўважыў бацька, вядомы мастак, – за два гады ніводнай выставы, і гэтае каханне, што збівае яе з тропу.

Яна хацела запярэчыць і нагадаць бацьку пра яго жонак. А яшчэ паказаць яму новую карціну, але ў прысутнасці такой колькасці людзей пасаромелася, ды і карціна была няскончаная, хоць Надзя пісала яе ўжо некалькі месяцаў.

– Будзем спадзявацца, яна ведае, што робіць, – уступіла ў размову мама. Яна паглядзела на дачку ўважліва і так, што Надзі, як у дзяцінстве, раптам зрабілася страшна. Усё, што яшчэ імгненне таму яна лічыла адзіна правільным, здалося сумнеўным.

Сутнасць слоў маці зводзілася да давяральнага пытання, а дакладней да мноства пытанняў, якія тая задавала, маючы ўласны досвед: «А калі ён разлюбіць цябе? А што стане, калі ваша рознасць праявіць сябе? А калi ты зноў памылілася і папросту прыдумала яго?»

– Усё значна прасцей, – пачала Надзя, але не скончыла, таму што ўспомніла, што ўжо казала маці пра гэта.

– Зноў простасць? – усміхнулася маці.

Надзя пашкадавала, што пачала размову. Сяброўкі хорам заспявалі: «Усё прасцей, усё пра-сцей». Былы муж пачаў вальсаваць з маці, Надзя бачыла, як тая з пяшчотай паклала галаву яму на плячо. Разам з жонкамі сышоў бацька.


Усё яшчэ абдымаючы падушку, Надзя не знайшла на ёй паху мужа і зразумела, што спала доўга. Яна бачыла падобныя сны занадта часта і навучылася не надаваць ім значэння. Жывучы ў іх асяродку, як з самымі звычайнымі суседзямі, яна і ставілася да іх таксама; часам злавалася, часам, не жадаючы таго, прыслухоўвалася да іх. Звычайна сны агучвалі меркаванне яе блізкіх, радзей – яе ўласныя страхі, і зусім рэдка яна бачыла самыя сапраўдныя сны – тыя, што хавалі таямніцы, не паддаваліся разгадцы, з багаццем густых фарбаў, з чароўнымі і добрымі ператварэннямі. Такія сны яна запамінала і захоўвала затым у памяці, быццам улюбёныя кнігі.

Не ўстаючы, Надзя пацягнулася да тэлефона, які ляжаў на крэсле. Патэлефанавала мужу, але не для таго, каб распавесці пра сон, а каб пачуць голас, зацвердзіцца ў яго існаванні. Муж не адказаў: мабыць, быў на аперацыі. Уявіўшы, як ён засяроджана схіліўся над аперацыйным сталом, яго дакладныя рухі, ад якіх залежыць чыёсьці жыццё, яна сумелася ад сваёй слабасці.

Хутка падняўшыся з ложка, Надзя пайшла ў лазеньку пакой і доўга стаяла пад прахалодным душам, як вучыў муж. Затым схадзіла на кухню, машынальна зазірнула ў лядоўню, вырашыла, што ў краму сёння можна не ісці. Прыбіраючы раскіданыя мужам у спешцы рэчы, некалькі разоў прайшлася па аціхлай кватэры. Цяпер, уся асветленая роўным святлом, яна здалася Надзі ледзь не роднай, і нават падлога была сімпатычнаю.

Нарэшце яна падышла да павернутай тварам да сцяны карціны. Разгарнула эцюднік і стала думаць, чаму яна так доўга не можа яе дапісаць.

Усё жыццё Надзя імкнулася да простасці. Простасць была для яе сімвалам гармоніі, прасвятлення, Бога, ідэяй фікс урэшце. Выказаць сутнасць простасці, яе дакладны сэнс, Надзя не магла, але адрозніць натуральнае і чыстае ад надуманага і штучнага ўмела заўсёды. Усё сваё (і не толькі сваё) жыццё яна вымярала ступенню простасці. Старалася жыць сэрцам, а не розумам, інтуіцыяй, а не досведам. Калі нешта ў яе не выходзіла, яна, не разбіраючыся ў складанасцях і хітраспляценнях, панічна баючыся, што і яе жыццё зробіцца няпростым, выдаляла гэтае «нешта» з свайго жыцця.

Так выйшла ў яе з першым мужам. Ён падкупіў яе сваёй лёгкасцю і, мабыць, простасцю вырашэння праблем. Не маючы складанасцяў, пагарджаючы імі, ён, нібы па-майстэрску вальсуючы, з усмешкай вырашаў любыя (часцей за ўсё матэрыяльныя) пытанні і нават, здавалася, зусім іх не меў. Ён спадабаўся ёй гэтай віртуознасцю, сваёй свабодай, для якой яму, здавалася, і былі патрэбныя грошы. Аднак неўзабаве яна зразумела, што насамрэч побач з ёй вельмі складаны і супярэчлівы чалавек. Наіўна мяркуючы, што праблема ў правілах, якімі ён, на яе думку, падмяніў навакольны свет і за якімі ўжо даўно не бачыў сябе, жадаючы дапамагчы яму, навучыць яго гаючай прастаце, яна рабіла нейкія дзівацкія ўчынкі, якія супярэчылі правілам мужа. Але першы муж, мусіць, усё ж кахаў яе, і таму прымаў яе штукі з заступніцкай усмешкай, рабіў выгляд (а, можа, і лічыў так?), што яны ўсяго толькі наступства іх розніцы ва ўзросце. Што з часам яна адумаецца. Адчуваючы гэта паблажлівае і не занадта сур’ёзнае стаўленне да сябе, Надзя злавалася і даходзіла ў сваіх «няправільных» учынках да жорсткасці. Так аднойчы, адключыўшы тэлефон, яна некалькі дзён пражыла ў майстэрні ў прыяцелькі. Калі Надзя вярнулася дадому, першы муж выглядаў выматаным і разгубленым, і яна раптам зразумела, што ўсё, чаго яна дамаглася – гэта вывесці яго з раўнавагі, з звыклых яму межаў і правілаў, але без іх ён стаў падобны да дзіцяці, якое страціла маці. І ніякай простасці яму не трэба, таму што яго жыццё і ёсць яго простасць (толькі ў нейкай пачварнай форме, калі прастэча ўжо даведзеная да пустэчы). А ўсё яго каханне да яе і ўсе яго правілы – спосаб выратавацца ад гэтай пустэчы. Зразумеўшы гэта, Надзя падала на развод.

Развод быў доўгім. На працягу двух гадоў муж маліў і запэўніваў, што ўсё зменіцца. Надзя верыла і вярталася, але ўжо праз месяц усё паўтаралася, і яна ўжо не пазнавала сябе ў сваіх учынках. Пазней ёй расказвалі, што пасля разводу муж доўга лячыўся ў псіхіятра, стаў шмат піць. Надзя слухала без цікавасці, быццам гаворка ішла пра зусім чужога ёй чалавека, таму што яна цвёрда вырашыла тады вярнуцца да чысціні пачатку, да той простасці, якой здрадзіла з мужам.

Гледзячы на карціну, Надзя зноў думала аб простасці. Уласна, яна і пісала карціну аб простасці. Толькі выходзіла карціна далёка не простаю. Звычайна Надзя аддавала перавагу працы ў дэкаратыўным стылі, дзе і напраўду ўсё было проста. Дзе жыла зразумелая, немудрагелістая, зайграная на адным інструменце мелодыя, дзе змест магло разабраць нават дзіця. Такія працы выходзілі ў яе хутка і не пакідалі пакуты ўнутры, заканчваліся разам з выяўленым пачуццём. Калі яна жыла ў Піцеры, ужо разведзеная, яна добра зарабляла на дэкаратыўных карцінах, і яны падабаліся ёй яшчэ таму, што нават расставацца з імі было не шкада.

Любоў да дэкаратыўных, «легкадумных» работ з’явілася ў яе яшчэ з дзяцінства, як пратэст супраць манументалізму, які навязваў ёй бацька, эпічнай глыбіні з яе празаічнай дэталіроўкай, карпатлівай працы, у якой часам за прафесійнай тэхнікай, за нейкай пабожнай тэмай (крытыка якой будзе выглядаць блюзнерствам), мастак мог схаваць сваю пустэчу.

Толькі для гэтай карціны Надзя абрала ўсё ж бацькаў стыль. Хоць і працавала ў ім яна па-свойму. Уся карціна была напісана ў імпрэсіянісцкай манеры, але з эпічным размахам, з буйным першым планам, што змяшчаў у сябе адразу некалькі персанажаў. З левага верхняга кута, прабіраючыся скрозь густое алейнае неба, падымалася, як бурбалка ў кіпені, сонца. Усю ніжнюю, з канца ў канец, частку палатна занялі пахіленыя разам з травой, пазбаўленыя жыцця, з аднолькавымі пустымі абліччамі, каменныя балваны. А цераз усю верхнюю частку скакаў, ірвучы зямлю, уласна, прымушаючы балваноў адхіснуцца, несучы сонца на спіне, чорны бык.

Калі Надзя рабіла першы накід, замест быка па рытуальным полі скакаў белы конь. Толькі Надзя неўзабаве зразумела, што конь занадта кранальны і выглядае безабаронна і прыручана побач з паганскімі ідаламі. Тады яна напусціла на балваноў смерч, густы віхор, які павінен быў сцерці іх з твару нованароджанай ранішняй зямлі. Але смерч і сонца глядзеліся побач узаемавыключальна, просталінейна і плакатна. І яна зразумела – будзе бык. Але бык не такі, што палохае, як на карыдзе, сваёй лютасцю, а бык, у целе якога будзе адгадвацца цела яе новага мужа.

Цяпер, гледзячы на карціну, яна ясна зразумела, чаму так доўга яе піша, чаму перастала пісаць кароткія і наіўна-захопленыя дэкаратыўныя карціны. Ад таго, што хоча як мага даўжэй, а, можа, і заўсёды, пісаць толькі гэтае цела. Хоча перадаць паўнату здзейсненага ёю, звязанага з гэтым целам, адкрыцця. Адкрыцця, што змяшчае сакрэт гармоніі, захаплення ад простасці, якая ўсё адраджае.

Баючыся закрануць у карціне ўжо створанае, Надзя асцярожна і для ўсяго цэлага незаўважна, стала
дадаваць новыя мазкі. Вельмі хутка пісаць стала лягчэй, страх знік, замест яго з’явілася ўпэўненасць. Надзя не заўважыла, як прамільгнуў час, як за акном узялося на цемру, і толькі пачуўшы, што ў замку павярнуўся ключ, звыкла расстроілася, што яе працу перапынілі, бо яна хацела сказаць нешта дакладнае пра шыю быка, пра паставу, пра гонар і зацятасць, але дакладнасць выпырхнула, нібы палахлівы матылёк, і цяпер калі яшчэ прыляціць.

Над Надзяй, падышоўшы занадта блізка, на адлегласць, на якую да карціны можа наблізіцца толькі мастак, у пункце, адкуль бачная толькі анатомія малюнка, стаяў Міша. Пагладжваючы Надзю па плячы, ён разглядаў карціну. Нават не павярнуўшыся, яна зразумела гэта па павольных і аднастайных рухах яго рукі.

– Здорава, – працягнуў ён. – Толькі ж калі ты яе скончыш? Карціна выдатная, навошта аддаваць ёй столькі сілаў, калі ўсё ўжо гатова? Карціна быццам аддалілася ад Надзі. Зрабілася чужою. Ёй чамусьці здалося, што ў яе нічога не выйшла, што Міша цяпер глядзіць на нейкую іншую карціну.

– Ты нічога не разумееш. Адыдзі! – сказала яна.

Міша дзіўна паглядзеў на жонку, збянтэжаны рэзкімі, быццам не ёю вымаўленымі словамі.

– Алей нельга глядзець так блізка, так ты нічога не ўбачыш, – ужо міралюбна сказала яна.

– Ну не ўбачу, дык не ўбачу, – спакойна і таксама міралюбна падсумаваў Міша. – Ты ж ведаеш, я ў жывапісе нічога не разумею.

Нібы адразу забыўшыся пра спрэчку, ён пайшоў на кухню. Стаў грымець там посудам, на поўны напор адкрыў кран, выцягнуў запалкі, запальваючы пліту.

– Ты што-небудзь ела за дзень? – гучна спытаў ён.

– Не, чакала цябе, – вельмі ціха, сабе, адказала Надзя.

Ужо без думак, разгублена гледзячы на карціну, яна праседзела каля яе яшчэ нейкі час, потым, як у сне, пайшла на энергічны гук электрычнага імбрыка, што пачынаў ужо закіпаць. Дапамагла сабраць на стол, слухала i не чула навіны з лякарні, якія распавядаў муж, і чамусьці зноў раззлавалася, калі, не дачакаўшыся, пакуль яна скончыць з сервіроўкай, ён пачаў есці. Яна ўявіла раптам, што на яе месцы цяпер можа быць любая іншая жанчына, і з ёй ён будзе паводзіцца гэтаксама, і прыгадаліся мамчыны пытанні – бясконцыя, безадказныя, аднолькавыя.

Сказаўшы Мішу, што ў яе разбалелася галава, хутчэй мінуўшы яго погляд, яна пайшла ў спальню, легла паўзверх коўдры на ложак. Мімаволі стала ўслухоўвацца, як ён збіраецца на сваю штовечаровую трэніроўку, немаведама навошта пачала спадзявацца, што сёння ён застанецца дома дзеля яе, але калі ён зазірнуў у пакой, заплюшчыла вочы. Міша, патушыўшы святло і асцярожна прыкрыўшы дзверы, пайшоў.

Амаль адразу кватэра запоўнілася гукамі. Гучна запрацаваў тэлевізар. Пачалі спрачацца міжсобку мужчынскі і жаночы галасы. Грукнулі кухонная дзверы. Хтосьці вымавіў слова «боршч». Хтосьці высыпаў на стол дробязь з кішэні. Бразнуўшы, па падлозе пакацілася манетка. Нячутна правалілася ў шырокую шчыліну.

Пераклала з рускай мовы Марыя Мартысевіч

МАРТА, АСТРЫД, ІНГЕР: ЧАМУ (НЯ)ВАРТА ЧЫТАЦЬ НОВУЮ КНІГУ АНКІ ЎПАЛЫ

На папярэдні допіс маёй новай рубрыкі “Няварта”, дзе я жалюся з нагоды літаратурных твораў, зь якімі мела (ня)шчасце пазнаёміцца, паступіла толькі адна істотная заўвага. Кнігагандляр Алесь Яўдаха з усёй строгасьцю запытаўся: “Чаму наркамаўкай???”

Каюся і выпраўляюся. І сапраўды: пасьля шэрагу маралізатарскіх чыстак апошняга дзесяцігодзьдзя ў беларускім культурным полі засталося вобмаль пляцовак, дзе можна мацюкацца на тарашкевіцы.

Нагадаю, што рубрыка “Няварта” была заснаваная мною з адзінай мэтай – патроліць Яна Максымюка. Па дарозе яна аднак абрасла дадатковымі місіямі. Напрыклад, місіяй пазбавіць вас неабходнасьці чытаць творы, якія ўжо прачытала я. І тым відавочнейшая важнасьць гэтай місіі, чым бліжэйшы новы прэміяльны сэзон Літаратурнай прэміі Ежы Гедройця. У Беларусі ўрадзілі клубніцы і чарэшні, на павестцы дня чарніцы, парэчка і агрэст. Усе інтэлектуальныя сілы краіны кінутыя на замарозкі і закаткі. Гэта аднак не здымае адказнасьці з аматараў тэорыяў змовы сачыць за літаратурнымі навінкамі, каб годна падыйсці да восеньскага абвастрэньня і абгрунтавана, а не як заўсёды, заявіць пра тое, што ўсё куплена.

Вось жа, на прэпарацыйным шкле – найбольш відавочная кандыдатура ў шорт-лістэры Гедройця. Тут нават да варажбіткі Юліі Шаровай не хадзі. Выдадзены напрыканцы 2017 году ў выдавецтве “Янушкевіч” дакумэнтальны раман “На засьнежаны востраў” Анкі Ўпалы ўжо атрымаў трэцяе месца ў экспэртнай прэміі “Кніга году” і вагон ды ікееўскую цялежку падазрона пазытыўных водгукаў ад прасунутай чытацкай аўдыторыі. Гэта, дарэчы, і дазваляе мне зь лёгкім сэрцам няварціць Упалу – тыя 2% чытачоў, якія паводле статыстыкі, толькі і чытаюць у нас па-беларуску, ужо яе прачыталі, а астатніх да гэтага ўжо нічым не змусіш, хоць ты ім паабяцай, што ў кнізе падрабязнае апісанне лесьбійскага сэксу на 86 старонцы.


Collapse )

“НЯВАРТА”: РУСАЛКІ ЯК СУЧАСНЫЯ ФЕМІНІСТКІ, АБО ШТО (НЕ)ТАК З СЁЛЕТНІМІ НАМІНАНТАМІ ПРЭМІІ “ДЭБЮТ”

У апошнія месяцы рукі свярбяць затроліць літаратара, перакладчыка і прамоўтара культуры і літаратуры Яна Максімюка. Рэч у тым, што літаратар, перакладчык і прамоўтар культуры і літаратуры Ян Максымюк надта ўжо стаў актыўнічаць у віртуальнай прасторы, у выніку чаго стварыў (напару з Сяргеем Шупам) сайт сваіх любімых тэкстаў, а ў дадатак – суполку ў ФБ пад назвай “Толькі пра літаратуру”. Ценявы рэсурс беларускай службы “Радыё Свабода”, суполка “Толькі пра літаратуру” – гэта, па сумяшчальніцтве, прыватны дзённік Яна Максымюка. Там ён посціць свае погляды на літаратуру, у тым ліку (і тады мы ўсе прачынаемся) на беларускую. У сваёй суполцы ён паквапіўся на святое: забараняе беларускім паэтам публікаваць свае пранікнёныя вершы, заяўляючы, што дапушчальныя “толькі рэфлексыі” і “толькі пра літаратуру”.

Каб выправіць баланс дабра і зла (на карысць, вядома ж, зла), калі не ў свеце, то хаця б у беларускім ФБ, перад новым годам я сур’ёзна намервалася стварыць суполку “Толькі не пра літаратуру”, дадаўшы туды ўсіх беларускіх літаратараў усіх пакаленняў і светапоглядаў, але жэстачайшэ забараніўшы ім абмяркоўваць творчыя пытанні. Заставалася толькі знайсці віртуальных санітараў, каб выносілі віртуальныя трупы.

Грыпы ды іншыя зімовыя трасцы згасілі мой імпэт. Але вось вясна – і жаданне затроліць Яна Максымюка адрадзілася з новай сілай.

Аднойчы я спрабавала прыстроіць у перадачу РС “Варта”, за якую адказвае Ян Максымюк, разгромную рэцэнзію на адну кнігу. І тады Ян Максымюк сказаў, што раней яны апублікавалі адну разгромную рэцэнзію, і іх замучыла аддача, таму цяпер яны публікуюць толькі кампліментарныя тэксты. Інакш хуле тады рубрыка называецца “Варта”?

(Слова “хуле” няма ў падляшскім варыянце беларускай мовы, але сэнс быў прыкладна гэткім).

Менавіта таму я вырашыла адпаўзці агародамі ў свой паўзакінуты ЖЖ і адкрыць уласную рубрыку, назваўшы яе, вядома ж, “Няварта”.

Тут я буду змяшчаць тэксты, прачытанне якіх пазбавіць вас неабходнасці чытаць кнігі, якія ўжо прачытала я.
Collapse )

ЛІТОЎСКАЯ ПАЭЗІЯ Ў МЕНСКУ 19 ТРАЎНЯ

Добрая вечарына паэзіі зь вішанькай на торце ў выглядзе паэтычнага спэктакля адбудзецца ў Амбасадзе Літоўскай рэспублікі ўжо ў чацьвер, 19 траўня. Падрабязьней афішу можна зірнуць тут, уваход на яе вольны, папярэдняя рэгістрацыя адбываецца па адрасе: culture.by1@urm.lt. Усім аматарам паэзіі рэкамэндую ўпісацца.

А каб падахвоціць, хачу прадставіць дзьвюх аўтарак, вершы якіх я пераклала для гэтай вечарыны. Падрадкоўнікі для мяне зрабілі харошыя людзі, найперш Паўліна Вітушчанка, праца мне вельмі спадабалася тым, што даводзілася прымаць шмат нестандартных рашэньняў. Напрыклад, дзеля аднаго зь вершаў давялося адначасова карыстацца гуглмэпам і энцыкляпэдыяй "Беларуская міталёгія".

Дзьве паэткі, што выпалі мне на перакладчыцкім расьпіле, як на мяне, вельмі яскрава дапаўняюць адна адну, дэманструючы шматграннасьць маладой літоўскай культуры, - яны такія розныя, але ўсё-ткі разам чытаюць у Менску. І, што цікава, з розьніцай у год абедзьве сталі ляўрэаткамі літоўскай прэміі "Першая кніга паэзіі", аналяга нашага паэтычнага "Дэбюту" (клёва я патапталася па мазалях, праўда?). У нас у такой сытуацыі адной бы ўжо прыгразілі "жалезным прэнтам за домам Ваньковіча" (с.). Не скажу, якой.

Юргіта Яспанітэ (1981 г.) нарадзілася ў мястэчку Зарасай на мяжы з Латвіяй і ў адным зь вершаў ужывае слова "маланкос", значэньне якога тлумачыць літоўскім чытачам у зносцы. У кароткім бія аўтаркі пазначана, што яна выхоўвае дзьвюх дачок, і гэта важны момант для разуменьня яе тэкстаў. Каб фота прыгожа глядзелася побач зь вершам, я адсекла ад партрэту аўтаркі дрэва, якое яна пасадзіла.


МАЛІТВА ПАЛЯЎНІЧАГА

Г.Ж.

Калі моліцца паляўнічы
нічога
марна не праліваецца на зямлю
ані рыку, ані гуку
калі моліцца паляўнічы
зьвярыны слых рассыпаецца на аскепкі
калі моліцца паляўнічы
яго дзіця
ходзіць уздоўж ракі
алянят драўляных
водзіць за сабой табункі
яго маці
не чытае сьлядоў паляўнічага
дні навылёт
а спакойна
шые ахоўныя кажушкі
дашыўшы, адгрызае
зьвярыную жылу
і тады ў паветры
колам
паўсюдна
пульсуюць злучкі

і ніхто больш не памірае
а проста мяняе аблічча

паляўнічы канчае маліцца.





Рамуне Брундзайтэ (1988 г.) нарадзілася ў Вільні з усімі выцякаючымі: большасьць тэкстаў, якія яна прачытае ў Менску, будуць пра горад і рэчку. Мэр Вільні ўручыў ёй узнагароду за вершы пра Вільню. На справе, Рамуне атрымала дзьве літоўскія прэміі "Дэбют" - яшчэ адну на паэтычнай восені ў Друскеніках. Яна вучылася ў Італіі, цяпер жыве ў Літве і выкладае італьянскую мову і піша для прэсы пра культуру. Абы не прадаваць роўтары па тэлефоне. Мяркуючы па фота, Рамуне выхоўвае поні. Хоць гэта і ня згадваецца ў яе кароткім бія.


РОЎТАРЫ ДЛЯ АФРЫКІ
Другая вэрсія

Алё, Афрыка,
мы прапануем вам гуманітарную дапамогу
літоўскімі роўтарамі.

Дарагая Нігерыя,
мы прапануем вам найшпарчэйшую
інтэрнэт сувязь.
Вашы махляры змогуць яшчэ апэратыўней дзяліцца
недасяжнымі мільёнамі і дыямэнтамі прадзеда.

Любая Лібія,
Кажаце, у вас грамадзянская вайна,
цяжкая сытуацыя, валютны крызыс,
уцекачы тонуць ля берагоў Італіі,
не час для бізнэсу?
А вы падумайце –
вайна адкрывае новыя магчымасьці,
чысьціць рынак.
Будзьце хутчэйшымі за сваіх канкурэнтаў!

Я трапіла ў Сенегал?
Тут ужо дакладна пошук карцінак не выдае тэрарыстаў (кажа кіраўніца),
ці дзяцей з разбухлымі жыватамі.
Тут хутка разьвіваецца індустрыя тэлекамунікацый,
цёплая вада, трапічны клімат,
пра гандаль рабамі гавораць толькі па “Дыскавэры”
(вельмі доўгае відэа на ютубе, я нават не даглядзела да канца).

Я тэлефаную, тэлефаную, тэлефаную
і пішу ўпотай
у офісе ва Ўсходняй Эўропе,
дзе ключ ад ліфту маюць адно перадавікі продажаў,
дзе ў кабінэтах растуць грашовыя дрэвы, паліваныя адно ў дзень заробку,
прыгоннае права ў нас скасавалі ў 1861-м.
little

ЧЫТАНЬНЕ АДНОЙ ЛЕВАЙ: "ДОЛЯ ПРАЎДЫ"

У 2016 годзе зараклася чытаць кнігі жывых беларускіх літаратараў - ад граху падалей. А вось на жывых польскіх гэта не распаўсюджваецца. Асабліва, калі пішуць яны пра мёртвых.

Трымаць кнігу адной рукой не вельмі зручна, таму чатырохсотстаронкавае чытво, якое ў нармальных умовах я мусіла б праглынуць за адну ноч, расьцягнулася на дзьве з паловай. Затое цяпер, калі ў мяне засталася яшчэ палоўка ночы, шчыра магу парэкамэндаваць усім аматарам добрых дэтэктываў нешта вельмі захаплялнае, а менавіта - кнігу Зыгмунта Мілашэўскага "Доля праўды" ў вельмі арганічным перакладзе Марыны Казлоўскай - pani_cogito.



Замежныя дэтэктывы для мяне - займальнае краязнаўства. Літаратурныя забойствы часта ўкарэненыя ў праблемы канкрэтных людзей у канкрэтнай мясцовасьці, так што добра напісаны дэтэктыў дае нагоду пашырыць веды пра сьвет, нават калі аўтар проста апісваў блізкую ягонаму чытачу рэчаіснасьць і не ставіў перад сабой нейкіх асьветніцкіх мэтаў. І тым больш крута, што Зыгмунт Мілашэўскі ставіў, але разам з тым не даў ментарству і гуманістычнаму патасу пераліцца цераз край. Паказальна, што ўжо на першых трох старонках я сустрэла два раней невядомыя мне паняцьці. (Адно зь іх - "пупавіны", я зараз усё такое замячаю).

Дзеяньне дзюціка адбываецца ў польскім горадзе Сандомежы, які знаходзіцца блізка ад мяжы з Украінай (і Беларусьсю), і таму космас раману роўны космасу гэтага чароўнага гарадка з максымальнай канцэнтрацыяй помнікаў архітэктуры на мэтр квадратны. Гісторыя рэгіёну ХХ стагодзьдзя старанна перапрацаваная аўтарам і вельмі спрытна інкарпараваная ў сюжэт. Іранічны, але адначасова рамантычны тэкст так сакавіта апісвае Сандомеж, што неадкладна хочацца спакаваць рэчы і выправіцца ў бок КПП Домачава (ДамАчава?), ад якога - празь Люблін - да Сандомежу з Беларусі найбліжэй (адпаведнае ваяводзтва мусіць добра аддзячыць аўтару, калі яшчэ не).

Зрэшты, Сандомеж, калі верыць развагам герояў падчас следзтва - гэта і так новы турыстычны трэнд Польскі. У рамане яго супрацьпастаўляюць іншаму гарадку на Вісьле - Казімежу Дольнаму, моднаму ўнутрыпольскаму курорту, які, як можна зразумець, ужо ўсім абрыд. У Сандомежа большы патэнцыял. Дэтэктыў "Доля праўды", расказвае, уласна, пра тое, чаго баіцца ў Сандомежы шараговы польскі турыст, апроч блізкай украіна-беларускай мяжы.

Папулярнасьці Сандомежу з 2008 году дадае іншы дэтэктыў - "Ojciec Mateusz". Франшыза італьянскага серыялу Don Matteo, пабудаваная на тым жа прынцыпе, які скарыстаў аўтар "Долі праўды" - чарада злачынстваў у дэкарацыях мілай правінцыі. Сымпатычны, разумны і добрапрыстойны каталіцкі сьвятар, які выкрывае нягоднікаў - такое гледзіва яўна добра зайшо б яшчэ ў Гішпаніі і Ірляндыі (а ў Чэхіі і Швэцыі - не). У Польшчы ўжо здымаецца 15-ты сэзон "Айца Матэуша", а сама ідэя крочыць па сьвеце і ўжо пратачылася ў рускі мір: у Расіі ў 2014 годзе адбылася прэм'ера "Отца Матвея".



Да Сандомежу я дабяруся яшчэ няхутка, таму, каб прасякнуцца аўрай гораду, паглядзела першую сэрыю "Айца Матэуша" (Даруй мне Панбуг, скарысталася пірацкім украінскім сайтам).

Паводле сюжэту, ксёндз Матэуш прыяжджае ў Сандомеж пасьля таго, як злы Лукашэнкаўскі рэжым дэпартуе яго зь Беларусі. На першай мшы ў перададзенай яму парафіі ён па звычцы пачынае казань на беларускай мове. Потым у ходзе дзеяньня ён цытуе нейкую мудрую мысьль, якая аказваецца словамі вядомага беларускага пёсэнкажа Васіля Патопчына - выдуманага. Такі вось мілы кейс для тых, хто калекцыянуе згадкі сінявокай ў сусьветным маскульце.

Выглядае Сандомеж прыкладна так. Хачу-хачу, адным словам.
chakaliada

ВІЛЬНЯ ЯК ПАЛЕРМА: ПРА СЯРГЕЯ ПЯСЭЦКАГА AGAIN AND AGAIN

Гартала ўчора адзін з апошніх нумароў "Таймера" - які ўсё-ткі журнал развалілі! А пакуль запускаецца (?) іх новы сайт, натрапіла на водгук the_sixth_fuwa пра пераклад "Каханка Вялікай Мядзьведзіцы" Сяргея Пясэцкага на рускую мову, выдадзены "Регистром". Слова за слова, вырашыла прадубляваць онлайн сваю рэцэнзію для "Таймеру" на яшчэ адзін раман Пясэцкага, які (і якога) лічу адназначна вартымі прамоцыі.

Сяргей Пясэцкі. Жыццё раззброенага чалавека. Пераклад з польскай мовы Руслана Равякі – ARCHE-Пачатак 5-2014. С. 213- 453.

Вострасюжэтныя прыгодніцкія раманы Сяргея Пясэцкага вярнуўся ў моду ў Польшчы напрыканцы 1990-х і адначасова трапілі на вочы прасунутым беларускім чытачам, пакінуўшы апошніх у экстазе. Выявілася, што фактурай ураджэнцу Ляхавічаў Пясэцкаму служылі паслярэвалюцыйныя падзеі ў Заходняй Беларусі. На беларускую аператыўна пераклалі два найбольш “жырныя” творы празаіка – “Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі” – пра рэвалюцыйны раздрай і нараджэнне Саўка – і “Каханак Вялікай Мядзьведзіцы” – пра жыццё кантрабандыстаў у памежным Ракаве.

Калі цукеркава-букетны перыяд шчасліва мінуў, стасункі беларускіх перакладчыкаў з Пясэцкім перайшлі на новы ўзровень. Раман “Жыццё раззброенннага чалавека”, надрукаваны ў часопісе “ARCHE”, закранае тэмы, менш раскручаныя, але дакладна не менш экзатычныя.

У 1919 годзе (ну, памятаеце, Мінск тады некалькі месяцаў быў пад Польшчай) у польскае войска прызвалі тысячы маладых беларусаў. Прычым многія запісваліся добраахвотна, па ідэйных перакананнях, расчараваўшыся ў бальшавізме. Сярод такіх рамантыкаў быў і 18-гадовы Сяргей Пясэцкі. У 1921 годзе, пасля бітвы на Вісле, у якой Польшча выйграла сабе палову Беларусі, жаўнераў з усходняй часткі дэмабілізавалі, натуральна, на тэрыторыю заходняй, забраўшы шынялі і нават рэчмяхі. Пясэцкі, аказаўшыся сярод гэтых няшчасных, вырашыў не прарывацца да родных у Мінск (і правільна, дарэчы, зрабіў), а трапіў у Вільню без грошай, працы і перспектываў. У напалову аўтабіяграфічным рамане ён апісвае віленскія прыгоды свае і саслужыўцаў пасля дэмабілізацыі.

Герой раману – жыхар Мінска Міхал Лубень у першых раздзелах твора бамжуе і харчуецца шпалерным клеем у пакінутых дамах Вільні. Бліжэй да кульмінацыі твору ён ужо харчуецца лобстэрамі ў найлепшай віленскай рэстарацыі “Чырвоны Штраль”. Такі “кар’ерны рост” адбываецца цягам усяго пары месяцаў. Раман падрабязна апісвае, якімі менавіта спосабамі “пацан шёл к успеху”.

Пясэцкі расказвае аб працы мадэляў на парнаграфічнай студыі, пра схемы раскруткі лохаў на більярдзе і ў падпольных бардэлях, замаскіраваных пад сталоўкі. А самы вострасюжэтны раздзел рамана апісвае афёру, падчас якой Міхал, пераапрануўшыся селянінам, едзе ў Ліду, каб абнаявіць ліпавы чэк. І вось вядзе яго габрэй-ліхвяр у натарыяльную кантору, а ты ўвесь на стрэме: ну, хоць бы хлопцу ўдалося, хоць бы яго не павязалі… Знаёмы такі галівудскі эфект суперажывання адмоўным персанажам.

Зрэшты, цэнзуру турмы Святога Крыжа, дзе раман быў напісаны, ён не прайшоў не па гэтай прычыне, а таму, што аўтар высоўвае прысуд тагачаснаму польскаму ўраду, які кінуў маладых, здаровых хлопцаў на волю лёсу, не надзяліўшы іх хоць бы мінімальным соцпакетам. Гэтым і тлумачыцца тое, што ў цэлым пазітыўны і нясхільны да крыміналу (у адрозненні ад аўтара) малец, займаецца рэчамі, якія цалкам супярэчаць яго маральным прынцыпам і выхаванню.

Чароўны парадокс Пясэцкага: прастытуткі, гаспадыні бардэляў, парноргафы, шулеры і іншыя патэнцыйныя персанажы “Зоны Х” выяўляюцца цалкам прыстойнымі людзьмі, спагадлівымі, справядлівымі і нават духоўнымі. У той жа час апошнія гніды так ці іначай звязаныя з уладай. Так, найгнюснейшыя з гледзішча чалавечай годнасці рэчы адбываюцца ў Баранавічах, з удзелам службоўца Палескай чыгункі. Бр-р-р: пасьля прачытаньня “баранавіцкіх” старонак хочацца інстынктыўна выцерці рукі.

Не любіў Пясэцкі Баранавічы, не любіў: брудна, пісаў, хаты нейкія… Не тое што Вільня, якая ў яго пяшчотным, настальгічным апісанні нагадвае хутчэй Палерма. Тая самая канцэптуальная звязка паміж Вострай брамай і “Акропалісам”, якой нам бракавала.

Улічваючы той факт, што Пясэцкага ў нас прапагандуюць пераважна жыхары тых гарадоў, пра якія ён пісаў, цікаўнасць да “Жыцця ўзброеннага чалавека” перакладчыка Руслана Равякі з Баранавічаў можна лічыць лёгкай формай мазахізму. Зрэшты, пераклад яго зроблены добра, чытаецца лёгка – ды яшчэ “ў тэму” праілюстраваны фота і дакументамі, якія робяць падзеі раману яшчэ больш рэчаіснымі.

Перакладчыка-энтузіяста ў тэксце выдаюць рэдкія, але дылетанцкія памылкі. Шчаслівыя ўладальнікі карты паляка або частыя госці беластоцкіх гіпераў лёгка зловяць аўтара на тым, што сціплыя сукенкі пакаёвак маюць не “гранатавы”, а сіні колер, а “варэнік з сырам”, які герою пакідае на сподачку яго таямнічая каханка – ён усё ж з тварагом. Але гэта дробныя дачэпкі.

Зрэшты, менавіта Пясэцкага жыхар Беларусі зможа лёгка прачытаць у арыгінале. Пісьменнік вывучыў польскую літаратурную мову толькі ў турме, у жыцці ж ён размаўляў на беларуска-польскай трасянцы, перасыпанай ідышам і рускай феняй (што, па сутнасці, амаль адно і тое ж). Гэтая стыхія арганічна ўплятаецца ў яго творы, надаючы ім шарму, які драматычна знікае ў любым перакладзе.
ryba

ЗРАЗУМЕЛА АЛЬХІМІКАЎ

Сёньня ўсё одполэднэ чытала зацяжную палеміку 1995 – 2003 гадоў з нагоды таго, кім быў Францішак Вядзьмак-Лысагорскі – Ніл Гілевіч або Мікола Аўрамчык. Ну, як гаворыцца ў адным фільме пра Шэксьпіра, чума на оба вашых цятра. І гэта я яшчэ толькі фракцыю Гілевіча заслухала. Дзеля фракцыі Аўрамчыка трэба падымаць пэрыёдыку, на гэта я пайціць не магу – мае мэты абсалютна іншыя. Аднак не магу не падзяліцца зробленым сёньня адкрыцьцём, ад якога пачуваюся, як альхімік, які шукаў зотала, а знайшоў іртуць ці што яны там карыснага адкрылі па дарозе да несьмяротнасьці.
Дык вось, я прачытала “Сказ пра Лысую Гару”, трымаючы перад вачыма дзьве рэдакцыі – вожыкаўскае выданне 1991 году, зробленае па самвыдатаўскіх перадрукоўках, і рэдакцыю Ніла Гілевіча 2011 года, якая выйшла ў выдавецтве “Канфіда” “да 40-годдзя першага абнародавання паэмы”.
Людзі, дык нарпаэт цэлыя кавалкі з аўтэнтычнага тэксту выкрасьліў, а паасобныя строфы перапісаў! Прычым якасьць аўтэнтычнага матэрыялу была норм, у некаторых месцах я магу дапусьціць, што аўтар пад уплывам празьмернага ЧСВ прыбраў грубае або прыніжальнае слоўца або паправіў рыфму, але многія месцы былі адрэдагаваныя без усялякай лёгікі.
Ці можа, лёгіка была? Што, калі Гілевіч і Аўрамчык напісалі паэму ў клясычным суаўтарстве, а потым пасварыліся, і Гілевіч на правах трымальніка “кантрольнага пакету” строфаў проста выкрасьліў з тэксту ўсе “аўрамчыкавы” кавалкі, зрабіўшы такім чынам твор “толькі сваім”?
Ува ўсіх публікацыях пасля 2003 года, дзе Гілевіч заявіў пра аўтарства, ён адначасова заявіў пра шэдэўральнасьць паэмы і пра тое, што гэта ніякі не “капусьнік”, а вельмі глыбокі твор. І што менавіта “капусьнік” хацеў бачыць яго “падзельнік” Аўрамчык, у той час , як сам Гілевіч хацеў увасобіць трагедыю беларускай інтэлігенцыі.
У новай рэдакцыі зьнікла якраз тое , што падпадае пад азначэнне “капусьніку” – розныя тусовачныя моманты. Апроч таго, у аўтэнтычнай паэме ёсць прагоны пра Гілевіча (1 раздзел) і Аўрамчыка (3 раздзел). Дык вось, прагон пра Аўрамчыка ў рэдакцыі Гілевіча цалкам выкрасьлены.Я спэцыяльна не лічыла, але, па адчуваньнях, зьнікла строф 30.
Такая вось здагадка. Паколькі яе пацьверджаньне вымагае тэксталягічнай працы, а я бабачка, я пархаю, можа хто больш уседлівы возьмецца тую вэрсію праверыць і аднародаваць вынікі? Магчыма, Ціхан Чарнякеівч? Цікава ж.
Напрыканцы кароткая Рэпліка для Сяргея Дубаўца пра мастацкую вартасць твору. Я таксама крытычна стаўлюся да савецкай паэтыкі, але ў гэтым творы ў трэцім радку згадваецца слова “джаз”, а ў чацьвёртым – “сэкс”. Для 1971 году гэта вельмі крута і кампэнсуе любы недахоп мастацкай вартасьці.