Tags: белліт

НЯЧЫСТЫ ПАЙШОЎ: ПЯЦЬ ПРЫЧЫН, ПА ЯКІХ БЕЛАРУСКІ ЛІТАРАТУРНЫ ПРАЦЭС ЗРАБІЎСЯ ЛЕПШЫМ

Сённяшні выпуск #няварта асаблівы для мяне. Гэта першы тэкст, які я друкую ў ЖЖ, бо ён не прайшоў цэнзуру ў незалежных СМІ. Вядома ж, я не расстроілася: цэнзура ў незалежных СМІ гэта свая, мяккая і плюшавая цэнзура — ня тое што гэтыя яжовыя рукавіцы нашай крываварэжымнай перыёдыкі. Тым мне менш, мне важна сказаць тое, то я хачу сказаць, нават калі маё меркаванне застанецца маргінальным. У цэлым я, як заўсёды, пішу пра тое, што радзіма ў дрыгве, але меліяратары ўжо блізка. Так ці іначай, майце на ўвазе, што
меркаванне аўтаркі можа не супадаць ні з чым.

Collapse )

ГЕНІЯЛЬНАЯ ПРОСТАСЦЬ СЯРГЕЯ ЛАПЦЭВІЧА, АБО МОЙ ПЕРАКЛАД НА ПРЭМІІ ШЭРМАНА

На тым тыдні прэмія імя Карласа Шэрмана для перакладчыкаў апублікавала поўны спіс прынятых да разгляду кніг. Так шмат усяго адбылося, што я неяк і забыла, што ў 2017 годзе ў мяне выйшла перакладная кніга ў суаўтарстве з lady_z_shalomam i kastani (выбраныя вершы Баляслава Лесьмяна для серыі "Паэты планеты") і адна самастойная перакладная кніга - "Плошча Калумба" Сяргея Лапцэвіча. Увогуле, я тады рабіла не толькі пераклад, гэта быў комплексны  праект. Я выступіла  адной з рэдактарак рускамоўнай кнігі "Площадь Колумба" і зрабіла беларускую версію, якую адрэдагаваў Віктар Жыбуль. Сяргей Лапцэвіч - беларускі пісьменнік, які піша па-руску, і сваю першую кнігу канцэптуальна выдаў у двух варыянтах.

"Плошча Калумба",  - адна з найпрыемнейшых згадак папярэдніх гадоў, пабольш бы такой літаратурнай працы. Мне вельмі спадабалася  з выгляду простае афармленне вокладкі ад выдавецтва "Галіяфы" - тое як дызайнерка Маргарыта Сянькова візуалізавала змест зборніка на вокладцы. Гэта нават сімвалічна, бо назву выбіралі доўга і пакутліва, у фінал магло выйсці любое апавяданне. У арыгінале мне падабаюцца два тэксты пра беларускага імігранта з умоўнага Брайтан-біч - гэта "Муха" і аповесць "Дзівак" ("Чудак").

У цэлым, вельмі рэкамендую кнігу ўсім, хто яе раптам прапусціў - на любой мове. Проза Сяргея Лапцэвіча "дзевяносцікавая", ён шмат рэфлексаваў аб сваіх юных гадах, пішучы ўрыўкамі ў стол, а займаўся тым часам іншым. Выглядае, што першая кніга - этап, які аўтару неабходна было прайсці, каб пісаць далей, чым ён, ведаю, цяпер і займаецца. Гэта кніга пра мастакоў і кніга мастака - кожнае апавяданне напісанае ў жанры партрэту. Фокус - на адным героі і ўсебаковым раскрыцці ягонага характару.

Пра мастачку Надзю ў кнізе ёсць яшчэ адно, большае палатно, а тут я змяшчаю гэты эцюд. У арыгінале апавяданне называецца "Простота", я ўжыла іншае слова, каб унікнуць анатамічных асацыяцый. І ў гэтым палягала праблема, бо з гэтым словам аўтар гуляўся ў тэксце. У выніку адна рэч, якую я заўважыла пазней і якую паправіла ў вёрстцы, так і не з'явілася ў надрукаваным выданні. Там, дзе здані па-руску спяваюць "Простота", вялося пра рытм вальсу. Выпраўляю гэтую памылку тут, у ЖЖ, цалкам усведамляючы, што баржомі піць позна і журы такая форма пакаяння ні разу не пераканае.

ПРОСТАСЦЬ
Кожная сям’я пачынае з таго, што ён і яна прыводзяць у адпаведнасць свае звычкі. Калі Надзя пабралася з Мішам, яна пачала прачынацца а шостай раніцы і, пакуль муж быў на прабежцы, мыла падлогу.

Патрэба мыць падлогу ў арандаванай двухпакаёвай кватэры з’явілася ў Надзі сама сабой, і рабіць гэта штодня і ў гэткую рань яе ніхто не прасіў. Тое было нейкае інтуітыўнае дзеянне, а яна была добрым мастаком і прызвычаілася верыць інтуіцыі. Праціраючы штораніцы падлогу, маляваную гадоў дваццаць таму карычневай фарбай, з шырокімі шчылінамі паміж дошак, куды за дваццаць гадоў нацерушылася смецця (і закацілася прыцьмянелая савецкая манетка, якую яна неяк выявіла і ўсё ніяк не магла дастаць), яна спрабавала менавіта гэтым прывесці ў адпаведнасць іх новае жыццё.

Вярнуўшыся з прабежкі, муж доўга стаяў пад душам: змываў пот; шараваўся смачным дэзадарантам, прыводзіў у адпаведнасць свае цела і дух. І, мусіць, тым самым займалася Надзя. Толькі, у адрозненне ад мужа, у яе мала што выходзіла. Падлога па-ранейшаму глядзелася звыродліва, і, зберагаючы на сабе сляды ранейшых жыхароў, не давала Надзі спакою. Проста побач з сабою яна бачыла апранутую ў зашмальцаваны халат напаўпразрыстую дзяўчыну, чула, як спрасонку тая з шоргатам цягне па падлозе падобныя да смаўжоў тапкі, бачыла яе мужа, які з’яўляўся следам і, лаючыся на Надзю, Мішу і сваю жонку, біў кулаком у замкнёныя дзверы лазенькi.

Надзя любіла той момант, калі Міша выходзіў з лазенькі. Тое, як, пстрыкнуўшы шпінгалетам, які быў на дзвярах замест замка, ён спрытна, з першага разу сваімі дужымі рукамі закрываў дзверы, што набухлі і пакрывіліся. Як німбам свежасці, гарачага душу, што стаяў над яго целам, ён адпалохвае здані ранейшых жыхароў, і тады яна на свае вочы бачыла, як яны хаваюцца па кутах з незадаволеным буркатаннем. Яна любіла яго хаду пасля душу – мяккую і спружыністую, яго босыя ступакі, якія, крануўшыся падлогі, падпарадкоўвалі яе, як казачную раку.

Гледзячы на яго з кухні, яна нязменна замірала з талеркай у руках, бачыла, як яе захоплены погляд адлюстроўваецца ў яго поглядзе, як выклікае ў мужа лёгкую, але ўсё ж самазадаволеную збянтэжанасць, адчувала, што і яе цела ў гэты момант абмену поглядамі робіцца зграбнейшым і больш гнуткім, і, напэўна, уяўляла сябе плюшчом, які імкнецца абвіцца вакол яго. Абвіць кожны выгін, кожную круглявасць і, прыняўшы яго форму, зліцца з ім назаўжды.

Потым надыходзіў сняданак, які, разам з ноччу, быў найлепшым часам у новым Надзіным жыцці.

Адганяючы сваім апетытам Надзін погляд, муж запіхваў у рот тоўстыя доўгія канапкі, падхапіўшы відэлец смажанае яйка, цалкам адпраўляў яго ўслед за хлебам, піў вялікімі глыткамі з доўгай празрыстай шклянкі сок, хутка пакідаючы шклянку пустою. Надзя напаўняла шклянку.

– Чаму ты не ясі? – абавязкова, прагнаўшы голад, пытаўся муж.

– Я потым... – адказвала Надзя, але, баючыся, што муж нахмурыцца і будзе думаць, што з ёй ізноў нешта не так, і будзе на працягу дня тэлефанаваць з клінікі (Міша быў хірургам) і спакваля выпытваць у яе сапраўдныя прычыны браку апетыту, пачынала тыкаць вузкім відэльцам у акуратна раскладзенае пасярод чорнай талеркі яйка. Глядзела, як расцякаецца па паверхні трэснуты жаўток, як ён змяняе колер, і, шкадуючы жоўты, мачала ў яго хлеб. Глытаючы, адчувала, як вяртаецца апетыт. З’ядала канапку, запіваючы моцнай кавай, адчувала, як прачынаецца яе цела, і хваліла сябе за новы рэжым, за гэтае ранняе дзеля мужа абуджэнне.

Здані ў гэты час, разумеючы, што з Надзяй яе надзейны абаронца, незадаволена памоўчвалі ў кутах.

Муж расказваў пачуты ўчора ў клініцы, але заблукалы да раніцы анекдот. І хоць, на думку Надзі, анекдот быў цынічным, яна ўсё роўна адгукалася на яго. Анекдот быў для яе падставай для радасці, даваў магчымасць пасмяяцца побач з мужам са свайго страху. І зноў жа прытуліцца да мужа, да яго рогату, да яго здольнасці лекара, які штодня бачыць смерць, забываць пра яе з дапамогай такіх нескладаных прыёмаў.

Звычайна сняданак зацягваўся, і калі яны нарэшце сканчалі, муж, паглядзеўшы на гадзіннік, пачынаў спяшацца. Хутка сыходзіў. Застаўшыся адна, Надзя зноў услухоўвалася ў цішыню, адрозніваючы ў ёй, як, задаволеныя Мішавым зыходам, па кутах пачынаюць варочацца здані: як яны пацягваюцца, размінаюць плечы, трасуць доўгімі нячэсанымі валасамі.

Каб падоўжыць для сябе раніцу, тую яе асаблівасць, за якую яна цаніла яе, Надзя вярталася ў яшчэ цёплую пасцель, уткнуўшыся ў мужаву падушку, удыхала пазасталы на ёй пах і, пераконваючы сябе, што ўспаміны хутка кінуць яе, засынала.

Сёння яна праспала не больш за гадзіну і прачнулася ад шуму. Акрамя ранейшых жыхароў, якія жылі побач, як раўнапраўныя гаспадары, у яе цяперашнюю здымную кватэру часта прыходзілі яе першы муж, бацька, усе тры яго жонкі, сярод якіх была яе маці, нейкія напаўзабытыя сяброўкі, з якімі яна парвала адразу пасля разводу. На гэты раз яны сабраліся разам і, стоячы каля ложка неразутыя, пакідаючы на толькі што адмытай падлозе глейкую кашу ад снегу, што раставаў на падэшвах, размаўлялі пра яе. Размаўлялі так, каб яна чула, каб іх размова пранікала ў яе сон, не давала бачыць іншыя, акрамя гэтага, сны.

– Бо я папярэджваў яе! – казаў першы муж – удачлівы, хутка разбагацелы дзялок. – Цяпер вы бачыце, што я меў рацыю.

Надзя хацела адказаць нешта крыўднае, нешта хай нават знарок выдуманае, што раззлавала б заўсёды стрыманага, цалкам рэалізаванага ў гэтым вобразе стрыманасці мужа, аднак згадала, што адно парадуе яго. І ён зноў адно ветліва і пераможна прамаўчыць.

– Ёй трэба больш выстаўляцца, – заўважыў бацька, вядомы мастак, – за два гады ніводнай выставы, і гэтае каханне, што збівае яе з тропу.

Яна хацела запярэчыць і нагадаць бацьку пра яго жонак. А яшчэ паказаць яму новую карціну, але ў прысутнасці такой колькасці людзей пасаромелася, ды і карціна была няскончаная, хоць Надзя пісала яе ўжо некалькі месяцаў.

– Будзем спадзявацца, яна ведае, што робіць, – уступіла ў размову мама. Яна паглядзела на дачку ўважліва і так, што Надзі, як у дзяцінстве, раптам зрабілася страшна. Усё, што яшчэ імгненне таму яна лічыла адзіна правільным, здалося сумнеўным.

Сутнасць слоў маці зводзілася да давяральнага пытання, а дакладней да мноства пытанняў, якія тая задавала, маючы ўласны досвед: «А калі ён разлюбіць цябе? А што стане, калі ваша рознасць праявіць сябе? А калi ты зноў памылілася і папросту прыдумала яго?»

– Усё значна прасцей, – пачала Надзя, але не скончыла, таму што ўспомніла, што ўжо казала маці пра гэта.

– Зноў простасць? – усміхнулася маці.

Надзя пашкадавала, што пачала размову. Сяброўкі хорам заспявалі: «Усё прасцей, усё пра-сцей». Былы муж пачаў вальсаваць з маці, Надзя бачыла, як тая з пяшчотай паклала галаву яму на плячо. Разам з жонкамі сышоў бацька.


Усё яшчэ абдымаючы падушку, Надзя не знайшла на ёй паху мужа і зразумела, што спала доўга. Яна бачыла падобныя сны занадта часта і навучылася не надаваць ім значэння. Жывучы ў іх асяродку, як з самымі звычайнымі суседзямі, яна і ставілася да іх таксама; часам злавалася, часам, не жадаючы таго, прыслухоўвалася да іх. Звычайна сны агучвалі меркаванне яе блізкіх, радзей – яе ўласныя страхі, і зусім рэдка яна бачыла самыя сапраўдныя сны – тыя, што хавалі таямніцы, не паддаваліся разгадцы, з багаццем густых фарбаў, з чароўнымі і добрымі ператварэннямі. Такія сны яна запамінала і захоўвала затым у памяці, быццам улюбёныя кнігі.

Не ўстаючы, Надзя пацягнулася да тэлефона, які ляжаў на крэсле. Патэлефанавала мужу, але не для таго, каб распавесці пра сон, а каб пачуць голас, зацвердзіцца ў яго існаванні. Муж не адказаў: мабыць, быў на аперацыі. Уявіўшы, як ён засяроджана схіліўся над аперацыйным сталом, яго дакладныя рухі, ад якіх залежыць чыёсьці жыццё, яна сумелася ад сваёй слабасці.

Хутка падняўшыся з ложка, Надзя пайшла ў лазеньку пакой і доўга стаяла пад прахалодным душам, як вучыў муж. Затым схадзіла на кухню, машынальна зазірнула ў лядоўню, вырашыла, што ў краму сёння можна не ісці. Прыбіраючы раскіданыя мужам у спешцы рэчы, некалькі разоў прайшлася па аціхлай кватэры. Цяпер, уся асветленая роўным святлом, яна здалася Надзі ледзь не роднай, і нават падлога была сімпатычнаю.

Нарэшце яна падышла да павернутай тварам да сцяны карціны. Разгарнула эцюднік і стала думаць, чаму яна так доўга не можа яе дапісаць.

Усё жыццё Надзя імкнулася да простасці. Простасць была для яе сімвалам гармоніі, прасвятлення, Бога, ідэяй фікс урэшце. Выказаць сутнасць простасці, яе дакладны сэнс, Надзя не магла, але адрозніць натуральнае і чыстае ад надуманага і штучнага ўмела заўсёды. Усё сваё (і не толькі сваё) жыццё яна вымярала ступенню простасці. Старалася жыць сэрцам, а не розумам, інтуіцыяй, а не досведам. Калі нешта ў яе не выходзіла, яна, не разбіраючыся ў складанасцях і хітраспляценнях, панічна баючыся, што і яе жыццё зробіцца няпростым, выдаляла гэтае «нешта» з свайго жыцця.

Так выйшла ў яе з першым мужам. Ён падкупіў яе сваёй лёгкасцю і, мабыць, простасцю вырашэння праблем. Не маючы складанасцяў, пагарджаючы імі, ён, нібы па-майстэрску вальсуючы, з усмешкай вырашаў любыя (часцей за ўсё матэрыяльныя) пытанні і нават, здавалася, зусім іх не меў. Ён спадабаўся ёй гэтай віртуознасцю, сваёй свабодай, для якой яму, здавалася, і былі патрэбныя грошы. Аднак неўзабаве яна зразумела, што насамрэч побач з ёй вельмі складаны і супярэчлівы чалавек. Наіўна мяркуючы, што праблема ў правілах, якімі ён, на яе думку, падмяніў навакольны свет і за якімі ўжо даўно не бачыў сябе, жадаючы дапамагчы яму, навучыць яго гаючай прастаце, яна рабіла нейкія дзівацкія ўчынкі, якія супярэчылі правілам мужа. Але першы муж, мусіць, усё ж кахаў яе, і таму прымаў яе штукі з заступніцкай усмешкай, рабіў выгляд (а, можа, і лічыў так?), што яны ўсяго толькі наступства іх розніцы ва ўзросце. Што з часам яна адумаецца. Адчуваючы гэта паблажлівае і не занадта сур’ёзнае стаўленне да сябе, Надзя злавалася і даходзіла ў сваіх «няправільных» учынках да жорсткасці. Так аднойчы, адключыўшы тэлефон, яна некалькі дзён пражыла ў майстэрні ў прыяцелькі. Калі Надзя вярнулася дадому, першы муж выглядаў выматаным і разгубленым, і яна раптам зразумела, што ўсё, чаго яна дамаглася – гэта вывесці яго з раўнавагі, з звыклых яму межаў і правілаў, але без іх ён стаў падобны да дзіцяці, якое страціла маці. І ніякай простасці яму не трэба, таму што яго жыццё і ёсць яго простасць (толькі ў нейкай пачварнай форме, калі прастэча ўжо даведзеная да пустэчы). А ўсё яго каханне да яе і ўсе яго правілы – спосаб выратавацца ад гэтай пустэчы. Зразумеўшы гэта, Надзя падала на развод.

Развод быў доўгім. На працягу двух гадоў муж маліў і запэўніваў, што ўсё зменіцца. Надзя верыла і вярталася, але ўжо праз месяц усё паўтаралася, і яна ўжо не пазнавала сябе ў сваіх учынках. Пазней ёй расказвалі, што пасля разводу муж доўга лячыўся ў псіхіятра, стаў шмат піць. Надзя слухала без цікавасці, быццам гаворка ішла пра зусім чужога ёй чалавека, таму што яна цвёрда вырашыла тады вярнуцца да чысціні пачатку, да той простасці, якой здрадзіла з мужам.

Гледзячы на карціну, Надзя зноў думала аб простасці. Уласна, яна і пісала карціну аб простасці. Толькі выходзіла карціна далёка не простаю. Звычайна Надзя аддавала перавагу працы ў дэкаратыўным стылі, дзе і напраўду ўсё было проста. Дзе жыла зразумелая, немудрагелістая, зайграная на адным інструменце мелодыя, дзе змест магло разабраць нават дзіця. Такія працы выходзілі ў яе хутка і не пакідалі пакуты ўнутры, заканчваліся разам з выяўленым пачуццём. Калі яна жыла ў Піцеры, ужо разведзеная, яна добра зарабляла на дэкаратыўных карцінах, і яны падабаліся ёй яшчэ таму, што нават расставацца з імі было не шкада.

Любоў да дэкаратыўных, «легкадумных» работ з’явілася ў яе яшчэ з дзяцінства, як пратэст супраць манументалізму, які навязваў ёй бацька, эпічнай глыбіні з яе празаічнай дэталіроўкай, карпатлівай працы, у якой часам за прафесійнай тэхнікай, за нейкай пабожнай тэмай (крытыка якой будзе выглядаць блюзнерствам), мастак мог схаваць сваю пустэчу.

Толькі для гэтай карціны Надзя абрала ўсё ж бацькаў стыль. Хоць і працавала ў ім яна па-свойму. Уся карціна была напісана ў імпрэсіянісцкай манеры, але з эпічным размахам, з буйным першым планам, што змяшчаў у сябе адразу некалькі персанажаў. З левага верхняга кута, прабіраючыся скрозь густое алейнае неба, падымалася, як бурбалка ў кіпені, сонца. Усю ніжнюю, з канца ў канец, частку палатна занялі пахіленыя разам з травой, пазбаўленыя жыцця, з аднолькавымі пустымі абліччамі, каменныя балваны. А цераз усю верхнюю частку скакаў, ірвучы зямлю, уласна, прымушаючы балваноў адхіснуцца, несучы сонца на спіне, чорны бык.

Калі Надзя рабіла першы накід, замест быка па рытуальным полі скакаў белы конь. Толькі Надзя неўзабаве зразумела, што конь занадта кранальны і выглядае безабаронна і прыручана побач з паганскімі ідаламі. Тады яна напусціла на балваноў смерч, густы віхор, які павінен быў сцерці іх з твару нованароджанай ранішняй зямлі. Але смерч і сонца глядзеліся побач узаемавыключальна, просталінейна і плакатна. І яна зразумела – будзе бык. Але бык не такі, што палохае, як на карыдзе, сваёй лютасцю, а бык, у целе якога будзе адгадвацца цела яе новага мужа.

Цяпер, гледзячы на карціну, яна ясна зразумела, чаму так доўга яе піша, чаму перастала пісаць кароткія і наіўна-захопленыя дэкаратыўныя карціны. Ад таго, што хоча як мага даўжэй, а, можа, і заўсёды, пісаць толькі гэтае цела. Хоча перадаць паўнату здзейсненага ёю, звязанага з гэтым целам, адкрыцця. Адкрыцця, што змяшчае сакрэт гармоніі, захаплення ад простасці, якая ўсё адраджае.

Баючыся закрануць у карціне ўжо створанае, Надзя асцярожна і для ўсяго цэлага незаўважна, стала
дадаваць новыя мазкі. Вельмі хутка пісаць стала лягчэй, страх знік, замест яго з’явілася ўпэўненасць. Надзя не заўважыла, як прамільгнуў час, як за акном узялося на цемру, і толькі пачуўшы, што ў замку павярнуўся ключ, звыкла расстроілася, што яе працу перапынілі, бо яна хацела сказаць нешта дакладнае пра шыю быка, пра паставу, пра гонар і зацятасць, але дакладнасць выпырхнула, нібы палахлівы матылёк, і цяпер калі яшчэ прыляціць.

Над Надзяй, падышоўшы занадта блізка, на адлегласць, на якую да карціны можа наблізіцца толькі мастак, у пункце, адкуль бачная толькі анатомія малюнка, стаяў Міша. Пагладжваючы Надзю па плячы, ён разглядаў карціну. Нават не павярнуўшыся, яна зразумела гэта па павольных і аднастайных рухах яго рукі.

– Здорава, – працягнуў ён. – Толькі ж калі ты яе скончыш? Карціна выдатная, навошта аддаваць ёй столькі сілаў, калі ўсё ўжо гатова? Карціна быццам аддалілася ад Надзі. Зрабілася чужою. Ёй чамусьці здалося, што ў яе нічога не выйшла, што Міша цяпер глядзіць на нейкую іншую карціну.

– Ты нічога не разумееш. Адыдзі! – сказала яна.

Міша дзіўна паглядзеў на жонку, збянтэжаны рэзкімі, быццам не ёю вымаўленымі словамі.

– Алей нельга глядзець так блізка, так ты нічога не ўбачыш, – ужо міралюбна сказала яна.

– Ну не ўбачу, дык не ўбачу, – спакойна і таксама міралюбна падсумаваў Міша. – Ты ж ведаеш, я ў жывапісе нічога не разумею.

Нібы адразу забыўшыся пра спрэчку, ён пайшоў на кухню. Стаў грымець там посудам, на поўны напор адкрыў кран, выцягнуў запалкі, запальваючы пліту.

– Ты што-небудзь ела за дзень? – гучна спытаў ён.

– Не, чакала цябе, – вельмі ціха, сабе, адказала Надзя.

Ужо без думак, разгублена гледзячы на карціну, яна праседзела каля яе яшчэ нейкі час, потым, як у сне, пайшла на энергічны гук электрычнага імбрыка, што пачынаў ужо закіпаць. Дапамагла сабраць на стол, слухала i не чула навіны з лякарні, якія распавядаў муж, і чамусьці зноў раззлавалася, калі, не дачакаўшыся, пакуль яна скончыць з сервіроўкай, ён пачаў есці. Яна ўявіла раптам, што на яе месцы цяпер можа быць любая іншая жанчына, і з ёй ён будзе паводзіцца гэтаксама, і прыгадаліся мамчыны пытанні – бясконцыя, безадказныя, аднолькавыя.

Сказаўшы Мішу, што ў яе разбалелася галава, хутчэй мінуўшы яго погляд, яна пайшла ў спальню, легла паўзверх коўдры на ложак. Мімаволі стала ўслухоўвацца, як ён збіраецца на сваю штовечаровую трэніроўку, немаведама навошта пачала спадзявацца, што сёння ён застанецца дома дзеля яе, але калі ён зазірнуў у пакой, заплюшчыла вочы. Міша, патушыўшы святло і асцярожна прыкрыўшы дзверы, пайшоў.

Амаль адразу кватэра запоўнілася гукамі. Гучна запрацаваў тэлевізар. Пачалі спрачацца міжсобку мужчынскі і жаночы галасы. Грукнулі кухонная дзверы. Хтосьці вымавіў слова «боршч». Хтосьці высыпаў на стол дробязь з кішэні. Бразнуўшы, па падлозе пакацілася манетка. Нячутна правалілася ў шырокую шчыліну.

Пераклала з рускай мовы Марыя Мартысевіч

МАРТА, АСТРЫД, ІНГЕР: ЧАМУ (НЯ)ВАРТА ЧЫТАЦЬ НОВУЮ КНІГУ АНКІ ЎПАЛЫ

На папярэдні допіс маёй новай рубрыкі “Няварта”, дзе я жалюся з нагоды літаратурных твораў, зь якімі мела (ня)шчасце пазнаёміцца, паступіла толькі адна істотная заўвага. Кнігагандляр Алесь Яўдаха з усёй строгасьцю запытаўся: “Чаму наркамаўкай???”

Каюся і выпраўляюся. І сапраўды: пасьля шэрагу маралізатарскіх чыстак апошняга дзесяцігодзьдзя ў беларускім культурным полі засталося вобмаль пляцовак, дзе можна мацюкацца на тарашкевіцы.

Нагадаю, што рубрыка “Няварта” была заснаваная мною з адзінай мэтай – патроліць Яна Максымюка. Па дарозе яна аднак абрасла дадатковымі місіямі. Напрыклад, місіяй пазбавіць вас неабходнасьці чытаць творы, якія ўжо прачытала я. І тым відавочнейшая важнасьць гэтай місіі, чым бліжэйшы новы прэміяльны сэзон Літаратурнай прэміі Ежы Гедройця. У Беларусі ўрадзілі клубніцы і чарэшні, на павестцы дня чарніцы, парэчка і агрэст. Усе інтэлектуальныя сілы краіны кінутыя на замарозкі і закаткі. Гэта аднак не здымае адказнасьці з аматараў тэорыяў змовы сачыць за літаратурнымі навінкамі, каб годна падыйсці да восеньскага абвастрэньня і абгрунтавана, а не як заўсёды, заявіць пра тое, што ўсё куплена.

Вось жа, на прэпарацыйным шкле – найбольш відавочная кандыдатура ў шорт-лістэры Гедройця. Тут нават да варажбіткі Юліі Шаровай не хадзі. Выдадзены напрыканцы 2017 году ў выдавецтве “Янушкевіч” дакумэнтальны раман “На засьнежаны востраў” Анкі Ўпалы ўжо атрымаў трэцяе месца ў экспэртнай прэміі “Кніга году” і вагон ды ікееўскую цялежку падазрона пазытыўных водгукаў ад прасунутай чытацкай аўдыторыі. Гэта, дарэчы, і дазваляе мне зь лёгкім сэрцам няварціць Упалу – тыя 2% чытачоў, якія паводле статыстыкі, толькі і чытаюць у нас па-беларуску, ужо яе прачыталі, а астатніх да гэтага ўжо нічым не змусіш, хоць ты ім паабяцай, што ў кнізе падрабязнае апісанне лесьбійскага сэксу на 86 старонцы.


Collapse )

“НЯВАРТА”: РУСАЛКІ ЯК СУЧАСНЫЯ ФЕМІНІСТКІ, АБО ШТО (НЕ)ТАК З СЁЛЕТНІМІ НАМІНАНТАМІ ПРЭМІІ “ДЭБЮТ”

У апошнія месяцы рукі свярбяць затроліць літаратара, перакладчыка і прамоўтара культуры і літаратуры Яна Максімюка. Рэч у тым, што літаратар, перакладчык і прамоўтар культуры і літаратуры Ян Максымюк надта ўжо стаў актыўнічаць у віртуальнай прасторы, у выніку чаго стварыў (напару з Сяргеем Шупам) сайт сваіх любімых тэкстаў, а ў дадатак – суполку ў ФБ пад назвай “Толькі пра літаратуру”. Ценявы рэсурс беларускай службы “Радыё Свабода”, суполка “Толькі пра літаратуру” – гэта, па сумяшчальніцтве, прыватны дзённік Яна Максымюка. Там ён посціць свае погляды на літаратуру, у тым ліку (і тады мы ўсе прачынаемся) на беларускую. У сваёй суполцы ён паквапіўся на святое: забараняе беларускім паэтам публікаваць свае пранікнёныя вершы, заяўляючы, што дапушчальныя “толькі рэфлексыі” і “толькі пра літаратуру”.

Каб выправіць баланс дабра і зла (на карысць, вядома ж, зла), калі не ў свеце, то хаця б у беларускім ФБ, перад новым годам я сур’ёзна намервалася стварыць суполку “Толькі не пра літаратуру”, дадаўшы туды ўсіх беларускіх літаратараў усіх пакаленняў і светапоглядаў, але жэстачайшэ забараніўшы ім абмяркоўваць творчыя пытанні. Заставалася толькі знайсці віртуальных санітараў, каб выносілі віртуальныя трупы.

Грыпы ды іншыя зімовыя трасцы згасілі мой імпэт. Але вось вясна – і жаданне затроліць Яна Максымюка адрадзілася з новай сілай.

Аднойчы я спрабавала прыстроіць у перадачу РС “Варта”, за якую адказвае Ян Максымюк, разгромную рэцэнзію на адну кнігу. І тады Ян Максымюк сказаў, што раней яны апублікавалі адну разгромную рэцэнзію, і іх замучыла аддача, таму цяпер яны публікуюць толькі кампліментарныя тэксты. Інакш хуле тады рубрыка называецца “Варта”?

(Слова “хуле” няма ў падляшскім варыянце беларускай мовы, але сэнс быў прыкладна гэткім).

Менавіта таму я вырашыла адпаўзці агародамі ў свой паўзакінуты ЖЖ і адкрыць уласную рубрыку, назваўшы яе, вядома ж, “Няварта”.

Тут я буду змяшчаць тэксты, прачытанне якіх пазбавіць вас неабходнасці чытаць кнігі, якія ўжо прачытала я.
Collapse )

ПАДЗЕННЕ ЭПІТЭТАЎ

Дзесяцігадовая Зося сядзела за сталом і старанна вадзіла стылусам па экране школьнага планшэту.

Дзядуля, кусаючы пальцы, хадзіў па кватэры ў пошуках электроннай цыгарэты. За акном прасторных апартаментаў на восемдзесят пятым паверсе бясшумна фланіравалі аэрамабілі. Экасістэма ледзь чутна гула, падаючы ваду да каранёў магутнага клёну, які мякка стукаў галінкамі знадворку ў балконную шыбу. Ішоў 2057 год.

– Дзеда, а дзеда...
– Што, буслік? – машынальна адказаў ён. Калі цыгарэта не знойдзецца, значыць, ён пакінуў яе ў экспрэсе. Давядзецца спускацца ў найбліжэйшы шапік, а гэта на трыццаты паверх, і па ім яшчэ хвілін дзесяць гарызантальным транспартэрам. Настрой сапсаваўся, калі ён подумкі праехаўся па гэтым транспартэры. Курыць хацелася проста зараз.

– А як правільна пішацца: "хедар" ці "хедэр"?
– Чаго? – калюча зрэагаваў дзед, як чалавек, занураны ва ўласныя думкі. – Няма такога слова.
– А настаўніца яго казала. Толькі на экран не вывела, таму я не ведаю, як пішацца.
– Чорці што. Гэта што яшчэ такое?
– Настаўніца сказала, гэта школка для габрэйскіх дзетак.
– Гэта па якім такім прадмеце?
– Па беларускай літаратуры. Настаўніца задала дамашку – запісаць па памяці ўсё, што яна казала на ўроку пра Змітрака Бядулю.

Пры словах "беларуская літаратура" ў старога звяло сківіцы. Калісьці даўно, у мінулым жыцці, ён лічыў сябе Паэтам. Дакладней, ён быў Паэтам. Паэтам, які Тонка Адчуваў Слова. Надзейна трымаў крохкую крышталёвую ліру сакавітай Мовы ў  чуйных далікатных пальцах, здабываючы з яе гукі непаўторнай мілаты, красы і сілы.

Але пакрысе-на-расе, пакрыёму, ціхай сапай, усё навокал захапілі я н ы.

Спачатку я н ы проста публікавалі сваё агіднае пісьво ў імі ж утвораных часапіськах ці проста вешалі ў інтэрнэце, які тады толькі-толькі правялі ў Беларусь. Потым сталі выдаваць самім сабе сумнеўныя прэміі. Потым я н ы неяк незаўважна аказаліся паўсюль – у міністэрствах, школах, універсітэтах, ток-шоў. Яго талент быў абвешчаны і х н ы м і крытыкамі замшэлым, традыцыяналісцкім, васількова-каласковым.

Пасля дзвюх здзеклівых рэцэнзій на яго трэці зборнік вершаў ён дэманстратыўна замаўчаў. Чакаў, што за яго заступяцца сябры і прыхільнікі творчасці. Але ўсё было глуха.

Тады ён замаўчаў назаўсёды. Перастаў хадзіць на літаратурныя сайты, на вечарыны, занёс на буккросінг усе беларускія кнігі, з'ехаў са сталіцы. Нарэшце жаніўся. Усё нібыта загаілася, але часам, праз столькі гадоў, перажытая крыўда тупым болем адгукалася недзе ўнутры. Змітрок Бядуля! Што я н ы могуць ведаць пра Бядулю? Гэтага габрэя з сумнымі вачыма – большага беларуса за ўсіх беларусаў, якія калі жылі на зямлі? Тое, што ён хадзіў у нейкі там хедар ведае што? Ды што эта за мова такая? Так спеўна і мілагучна, як у яго маладосці, што прыпала на самы пачатак ХХІ тагоддзя, па-беларуску ўжо не гаварыў ніхто. Затое паўсюль і навокал фанатычна дбалі пра жаночыя суфіксы ў назвах прафесій, выпячвалі чужую кроў у радаслоўных ісцінных Патрыётаў Радзімы. Паліткарэтнікі хрэнавы. Можа, я яе ў паліто пакінуў?

– Прагуглі! – крыкнуў ён унучцы, корпаючыся ў шатні.
– Ну, ты ж ве-е-едаеш... Гэта школьны планшэт, – заныла Зося. Тут няма ні інтэрнэту, ні нават спэлчэкеру.

Знайшлася! Металічны цыліндрык, выблытаўшыся са складак падшэўкі, прыемна лёг у руку.
– Дзед, ты ж сам быў пісьменнікам, –  працягнула ўнучка. – Дапамажы, га?
– Сама вучыся.
– Тата мне заўсёды дапамагае з кодамі!

Згадка пра паспяховага зяця-праграміста зрабіла сваё.
– Ну, пакажы, – падыйшоў ён да стала, зацягваючыся даўкім дымам электронкі.
"Сапраўднае імя Змітрака Бядулі – Шмуэль Плаўнік. Ён нарадзіўся ў беднай габрэйскай сям'і вельмі даўно, амаль два стагоддзі таму. Калі ён быў маленькім, ён хадзіў у х..."
– Дзеда, не куры тут, калі ласачка! Ты ж знаеш, мама не любіць.
– А мы ёй нічога не скажам... Так, выдаляй апошні сказ, пішы спачатку. Пакажу табе, як трэба.

Ён зрабіў яшчэ адну зацяжку, заплюшчыў вочы і стаў надыктоўваць:

"Пранікнёны пясняр гаротнай беларускай зямлі Змітрок Бядуля – яскравы прыклад таго, якая літаратура Беларусі разнастайная і шматгранная. У ёй непаўторна ўвасобілася прыгажосць народнай душы ў глыбінных імкненнях роднай зямлі на нацыянальным грунце і адвечны парыў чалавечага духу, пра які памятаюць і сёння".

Ён расплюшчыў вочы. Зося сядзела прама, глядзела на яго і не пісала.

– Ты што, не занатавала? – пакрыўдзіўся дзед. – Другі раз я ўжо так не змагу.
– У цябе памылка, – сказала дзяўчынка.
– Што? Якая памылка?
– Стылістычная. Вось тут: "...якая літаратура Беларусі разнастайная і шматграная". Настаўніца кажа, нельга паўтараць словы з аднолькавым значэннем. Кожнае слова трэба, каб нешта новае казала. А "разнайстайная" і "шматгранная" – гэта адно і тое ж.

"Дурное семя інфарматыкі! – хацелася завыць дзеду. – Вынішчальнікі Прыгажосці! А настаўніцу вашу – расстраляць. Або адсяліць на Марс".

Але ён не завыў. Калі падвысіць голас у кватэры, дзе знаходіцця непаўналетняе дзіця, кватэра аўтаматычна перадае сігнал у органы апекі. Апошні раз яму ледзь не забаранілі кантакты з унучкай. Давялося доўга тлумачыць, што ён проста крышачку перабраў палескага чырвонага і паддаўся на ўгаворы свата пачытаць колькі вершаў.

– Калі я хадзіў у школу, – сказаў дзед, палічыўшы да дзесяці, – нас вучылі так пісаць. Бо, па-першае, гэта прыгожа.

– Але гэта непрыгожа, – паморшчылася ўнучка. Гэта bad taste. Настаўніца кажа, што трэба пазбягаць прыгожых словаў, якія нічога не значаць.

Дзед папярхнуўся цыгарэтай. Ён сапраўды крыху тут надыміў. Узяў пульт, адкрыў балконныя дзверы ў бяспечным для дзіцяці рэжыме. Падышоў да акна. З-за шыбы яму падміргвала неўратычныміі агнямі мегаполіса Каменная Горка. Хутчэй бы дачка вярнулася з гасцей, а ён мог ускочыць у апошні экспрэс і з'ехаць у старасвецкую аўтэнтыку, у свой утульны, абсаджаны бэзам і парэчкай панэльны хручшык пад Асіповічамі…

– Дзядуля, – сказала Зося, стаўшы побач, – а я сказала настаўніцы, што ты, калі быў студэнтам, асабіста ведаў старэнькага Бядулю. – Яна спыталася, ці не пагодзішся ты расказаць пра Бядулю на ўроку ў відэаканферэнцыі.

– Барадулін,– з нечаканым для самога сябе спакоем адказаў дзед. – Гэта быў Рыгор Барадулін.
– Ну, пра Барадуліна – якая розніца?

Дзед глыбока ўздыхнуў, шчоўкнуў пультам, зачыняючы фортку, потым выйшаў у меню заставак і хуценька праматаў рыбак, вадаспад і зорнае неба.

Цяпер перад імі ува ўсе акно, урачыста і велічна, як біскуп у разблянае крэсла падчас святочнай імшы, сядала за пацягнуты празрыстай, кісейнай смугой далягляд чырвонае, румянае сонца.
chakaliada

ВІЛЬНЯ ЯК ПАЛЕРМА: ПРА СЯРГЕЯ ПЯСЭЦКАГА AGAIN AND AGAIN

Гартала ўчора адзін з апошніх нумароў "Таймера" - які ўсё-ткі журнал развалілі! А пакуль запускаецца (?) іх новы сайт, натрапіла на водгук the_sixth_fuwa пра пераклад "Каханка Вялікай Мядзьведзіцы" Сяргея Пясэцкага на рускую мову, выдадзены "Регистром". Слова за слова, вырашыла прадубляваць онлайн сваю рэцэнзію для "Таймеру" на яшчэ адзін раман Пясэцкага, які (і якога) лічу адназначна вартымі прамоцыі.

Сяргей Пясэцкі. Жыццё раззброенага чалавека. Пераклад з польскай мовы Руслана Равякі – ARCHE-Пачатак 5-2014. С. 213- 453.

Вострасюжэтныя прыгодніцкія раманы Сяргея Пясэцкага вярнуўся ў моду ў Польшчы напрыканцы 1990-х і адначасова трапілі на вочы прасунутым беларускім чытачам, пакінуўшы апошніх у экстазе. Выявілася, што фактурай ураджэнцу Ляхавічаў Пясэцкаму служылі паслярэвалюцыйныя падзеі ў Заходняй Беларусі. На беларускую аператыўна пераклалі два найбольш “жырныя” творы празаіка – “Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі” – пра рэвалюцыйны раздрай і нараджэнне Саўка – і “Каханак Вялікай Мядзьведзіцы” – пра жыццё кантрабандыстаў у памежным Ракаве.

Калі цукеркава-букетны перыяд шчасліва мінуў, стасункі беларускіх перакладчыкаў з Пясэцкім перайшлі на новы ўзровень. Раман “Жыццё раззброенннага чалавека”, надрукаваны ў часопісе “ARCHE”, закранае тэмы, менш раскручаныя, але дакладна не менш экзатычныя.

У 1919 годзе (ну, памятаеце, Мінск тады некалькі месяцаў быў пад Польшчай) у польскае войска прызвалі тысячы маладых беларусаў. Прычым многія запісваліся добраахвотна, па ідэйных перакананнях, расчараваўшыся ў бальшавізме. Сярод такіх рамантыкаў быў і 18-гадовы Сяргей Пясэцкі. У 1921 годзе, пасля бітвы на Вісле, у якой Польшча выйграла сабе палову Беларусі, жаўнераў з усходняй часткі дэмабілізавалі, натуральна, на тэрыторыю заходняй, забраўшы шынялі і нават рэчмяхі. Пясэцкі, аказаўшыся сярод гэтых няшчасных, вырашыў не прарывацца да родных у Мінск (і правільна, дарэчы, зрабіў), а трапіў у Вільню без грошай, працы і перспектываў. У напалову аўтабіяграфічным рамане ён апісвае віленскія прыгоды свае і саслужыўцаў пасля дэмабілізацыі.

Герой раману – жыхар Мінска Міхал Лубень у першых раздзелах твора бамжуе і харчуецца шпалерным клеем у пакінутых дамах Вільні. Бліжэй да кульмінацыі твору ён ужо харчуецца лобстэрамі ў найлепшай віленскай рэстарацыі “Чырвоны Штраль”. Такі “кар’ерны рост” адбываецца цягам усяго пары месяцаў. Раман падрабязна апісвае, якімі менавіта спосабамі “пацан шёл к успеху”.

Пясэцкі расказвае аб працы мадэляў на парнаграфічнай студыі, пра схемы раскруткі лохаў на більярдзе і ў падпольных бардэлях, замаскіраваных пад сталоўкі. А самы вострасюжэтны раздзел рамана апісвае афёру, падчас якой Міхал, пераапрануўшыся селянінам, едзе ў Ліду, каб абнаявіць ліпавы чэк. І вось вядзе яго габрэй-ліхвяр у натарыяльную кантору, а ты ўвесь на стрэме: ну, хоць бы хлопцу ўдалося, хоць бы яго не павязалі… Знаёмы такі галівудскі эфект суперажывання адмоўным персанажам.

Зрэшты, цэнзуру турмы Святога Крыжа, дзе раман быў напісаны, ён не прайшоў не па гэтай прычыне, а таму, што аўтар высоўвае прысуд тагачаснаму польскаму ўраду, які кінуў маладых, здаровых хлопцаў на волю лёсу, не надзяліўшы іх хоць бы мінімальным соцпакетам. Гэтым і тлумачыцца тое, што ў цэлым пазітыўны і нясхільны да крыміналу (у адрозненні ад аўтара) малец, займаецца рэчамі, якія цалкам супярэчаць яго маральным прынцыпам і выхаванню.

Чароўны парадокс Пясэцкага: прастытуткі, гаспадыні бардэляў, парноргафы, шулеры і іншыя патэнцыйныя персанажы “Зоны Х” выяўляюцца цалкам прыстойнымі людзьмі, спагадлівымі, справядлівымі і нават духоўнымі. У той жа час апошнія гніды так ці іначай звязаныя з уладай. Так, найгнюснейшыя з гледзішча чалавечай годнасці рэчы адбываюцца ў Баранавічах, з удзелам службоўца Палескай чыгункі. Бр-р-р: пасьля прачытаньня “баранавіцкіх” старонак хочацца інстынктыўна выцерці рукі.

Не любіў Пясэцкі Баранавічы, не любіў: брудна, пісаў, хаты нейкія… Не тое што Вільня, якая ў яго пяшчотным, настальгічным апісанні нагадвае хутчэй Палерма. Тая самая канцэптуальная звязка паміж Вострай брамай і “Акропалісам”, якой нам бракавала.

Улічваючы той факт, што Пясэцкага ў нас прапагандуюць пераважна жыхары тых гарадоў, пра якія ён пісаў, цікаўнасць да “Жыцця ўзброеннага чалавека” перакладчыка Руслана Равякі з Баранавічаў можна лічыць лёгкай формай мазахізму. Зрэшты, пераклад яго зроблены добра, чытаецца лёгка – ды яшчэ “ў тэму” праілюстраваны фота і дакументамі, якія робяць падзеі раману яшчэ больш рэчаіснымі.

Перакладчыка-энтузіяста ў тэксце выдаюць рэдкія, але дылетанцкія памылкі. Шчаслівыя ўладальнікі карты паляка або частыя госці беластоцкіх гіпераў лёгка зловяць аўтара на тым, што сціплыя сукенкі пакаёвак маюць не “гранатавы”, а сіні колер, а “варэнік з сырам”, які герою пакідае на сподачку яго таямнічая каханка – ён усё ж з тварагом. Але гэта дробныя дачэпкі.

Зрэшты, менавіта Пясэцкага жыхар Беларусі зможа лёгка прачытаць у арыгінале. Пісьменнік вывучыў польскую літаратурную мову толькі ў турме, у жыцці ж ён размаўляў на беларуска-польскай трасянцы, перасыпанай ідышам і рускай феняй (што, па сутнасці, амаль адно і тое ж). Гэтая стыхія арганічна ўплятаецца ў яго творы, надаючы ім шарму, які драматычна знікае ў любым перакладзе.

РЭЦЭНЗІЯ ДЛЯ ЧАСОПІСА "ТАЙМЕР"

З пачатку гэтага году падвізаюся, аглядаючы беларускія кнігі ў часопісе "Таймер". Гэтую рэцэнзію на дэбютную кнігу kabierac з трэцяга нумара, які, здаецца, ужо даступны ў Менску, з дазволу рэдакцыі, зьмяшчаю тут.

ПАЭЗІЯ ПАСЛЯ ТРАСЦЯНЦА
Антон Рудак. Верхні горад. Мінск: Кнігазбор, 2014 (серыя “Кнігарня пісьменніка”, падсерыя “Пункт адліку”)

Тэадор Адорна адразу пасля вайны, не падумаўшы, сказануў, маўляў, паэзія пасля Асвенціму немагчымая. Дакладней, ён сказануў не зусім так, але ў народ сказанутае пайшло менавіта ў такой форме. Пазней Адорна напісаў спецыяльны тэкст пад назвай “Пасля Асвенціма”, дзе паспрабаваў патлумачыць, што ён меў на ўвазе. Што паэзія, як і любая форма высокай культуры, у ХХ стагоддзі сябе канчаткова дэскрыдытавала, выявіўшыся ўсяго толькі ідэалогіяй для масавых знішчэнняў.

Калі спрашчаць, то выглядала ўсё так: нацысты ў канцлагерах слухалі на патэфонах оперы Вагнера, а потым выходзілі з камендатуры і выпраўлялі чарговую групу людзей у газавыя камеры. У высокаадукаванага чалавека, якім, безумоўна, быў прафесар філасофіі і музыкант Адорна, такое проста не ўкладалася ў галаве – самай простай рэакцыяй было абвінаваціць ува ўсім Вагнера.

Чэслаў Мілаш выдатна зразумеў думку Адорна і ў сваім цыкле паслянобелеўскіх лекцый удакладніў яе: немагчымая не паэзія ўвогуле, а ранейшая – тая, на якой былі выхаваныя еўрапейскія інтэлектуалы. Бо нельга апісаць новы, страшны досвед класічнымі рыфмамі ды метафарамі – яны для гэтага проста непрыдатныя. На прыкладзе польскіх паэтаў ХХ стагоддзя, якія перажылі акупацыю 1939 – 1944 гадоў і ў прыватнасці страшнае Варшаўскае паўстанне, ён паказвае, як і чаму ў польскіх вершах з’яўляецца новая паэтыка: пазбаўленая рыфмаў, мінімалістычная, напоўненая прыземленымі, побытавымі, дэталямі ўплоць да, ізвініце, унітазаў.

Цікава, што Мілаша ў сваю чаргу выдатна зразумелі ў Стакгольме, і ў 1996 годзе Нобеля атрымала Віслава Шымборска – адна са стваральніц менавіта такой новай паэтыкі.

І вось тут напрошваецца важнае пытанне. Паэты, на чыёй зямлі месціліся Аўшвіц-Біркенаў, Майданэк і Трэблінка, не змаглі пісаць па-ранейшаму, няхай іх да гэтага і змушалі каноны сацрэалізму, якія былі навязаныя літаратарам Польшчы. Але чаму змаглі паэты, на чыёй зямлі месціўся Трасцянец? Курапаты? Хатынь урэшце рэшт?

Адна мая выпадковая спадарожніца ў цягніку, праязджаючы паўз станцыю Бронная Гара, нервова заторгалася. Менавіта сюды вывозілі на расстрэл габрэяў з яе мястэчка. У 1942-м ёй было пяць год, яна бачыла, як суседзей загружалі ў вагоны – і на ўсё жыццё запомніла, як хацела падыйсьці да сяброўкі-аднагодкі, але не магла, бо там стаяў страшны нямецкі аўчар і люта брахаў. Праязджаючы Бронную, яна згадвае найперш таго сабаку. У маёй бабулі з Віцебшчыны падчас вайны спалілі блізкіх сваякоў у суседняй вёсцы – праз паўвеку пасля гэтага яна доўга і падрабязна апісвала, як амаль месяц на ўсю ваколіцу смярдзела гарэлым мясам.

Што з гэтага адлюстравана ў нашай паэзіі ХХ стагоддзя? “Родны Мінск я пакінуў, пажарамі, бомбамі гнаны?”

Жыве ўжо чацвёртае пакаленне пасля Вайны, а траўма засталася. Дзіўна, але яна дагэтуль патрабуе таго, каб быць прагаворанай.

Нельга сказаць, што кніга Антона Рудака “Верхні горад” – выключна пра траўму другой сусветнай. Яна пра ўсё адразу: пра вайну – і пра вайнушку, пра НКУС 1930-х і КДБ 2000-х… Але галоўнае, яна пра сталенне самога аўтара, навучэнца беларускамоўнага ліцэя ды гістфака і ў той жа час футбольнага фаната ў лукашэнкаўскай Беларусі, так што галоўны закон лірыкі – усё прапускаць праз сябе – датрыманы. Усе разрозненыя тэмы арганічна спалучаюцца загалоўнай метафарай: верхні горад – гэта не проста зруйнаваная частка сталічнай “старуўкі”, гэта Менск, які ўгары, – ідэальны горад “над небом голубым”, як быў праспяваў Аляксей Хвасценка. І Рудак, нібыта здзекуючыся з усіх менскіх урбаністаў разам узятых, смела і не без густу надбудоўвае гэты горад над Менскам рэальным – без усялякага дазволу на гэта гарвыканкама.

Шукальнікаў новай паэтычнай мовы ў беларускай паэзіі пасля 1991 года, хоць і няшмат, але, дзякуй Богу, напладзілася. Ужо да сярэдзіны 2000-х яны паспелі напрацаваць даволі пазнавальную паэтыку, мэтай якой было супрацьпаставіць новую паэзію валошкава-каласковай эстэтыцы ХХ стагоддзя. Шурпатая, недакладная, рыфма, расхістаны, амаль празаічны рытм, грувасткія, прыземленыя метафары, пільная ўвага да “непаэтычных“ дэталяў, гульня словаў, шырокае выкарыстанне цытат з масавай культуры і школьнай праграмы па белліце, іронія ці, як цяпер модна казаць, постіронія. Увесь гэты арсенал бярэ на ўзбраенне Рудак, ствараючы нечакана маштабную для аўтара-дэбютанта кнігу гарадской лірыкі.

Відаць, такі лёс усіх паэтаў з гістарычнай адукацыяй (гл.: Уладзімір Арлоў): Рудака вабіць наратыўная паэзія. Кожны яго верш – гісторыя ўва ўсіх сэнсах гэтага слова.
“Я кірую паліцыяй у невялікім мястэчку”; “я… асуджаны тройкай увосені ў трыццаць сёмым”; “…ля абвернэбэнштэле стаяла ты – у кіцелі фельдграў”… Футбольныя ультрас і люмпены з электрычак – Рудак надае галасы такім героям, якім доўгі час у нашай літаратуры увогуле не дазвалялася гаварыць, не тое што ад першай асобы.

Нават іранічны “Падпольніцкі раманс” пра паненку ў кіцелі фельдграў мае ў дыяхранічнай перспектыве арэол забароненасці. Менскае падполле і яго ўнёсак у агульную перамогу прызналі толькі ў 1960-х, пасля чаго подзвігі падпольшчыкаў было дазволена ўзвялічыць з належнай порцыяй пафасу. Людзей катавала СД – якая тут іронія? Але гэта, скажам так, гістарычныя асобы з нашай версіі рэчаіснасці. Ёсць і іншыя, “Альберт Эйнштэйн, прафесар Белдзяржуніверсітэту”, напрыклад. І калі ў вершы “Элвіс ідзе па праспекце” Элвіс – яўная алегорыя, то Альберт Эйнштэйн у аднайменным вершы – жывы і рэчаісны. Паэт гуляецца з гарадской легендай, паводле якой Эйнштэйн у 1930-х мусіў прыехаць выкладаць у БДУ, але нешта яму зашкодзіла. Такая вось паэзія ў жанры альтэрнатыўнай гісторыі. Ці, як кажа сам аўтар, “настальгія па неперажытым”.

Яшчэ ў лютым здавалася, што хваліць кнігу Рудака “Верхні горад” як прарыў сучаснай беларускай паэзіі – учынак капітана Відавочнасць. Але ў сакавіку здарылася нечаканае – Антон Рудак не стаў лаўрэатам прэміі “Дэбют”. Галоўны прыз аддалі зборніку вершаў пра каханне. Што ж, траўма прагавораная паэтам, але яшчэ не ўсведамленая чытачамі – не ўсё адразу. Так ці іначай, нельга не адзначыць першы маленькі крок беларусаў на ніве гістарычнай памяці. Вось ужо і ў Малым Трасцянцы прыбралі звалку і плануюць адкрыццё мемарыялу. 2015 год, палёт нармальны.
kryzh

РАЗВІТАНЬНЕ З ПАЭЗІЯЙ

  • Current Music
    "Белая яблыня грому"
  • Tags
little

ПА ВЫНІКАХ КУЛЬТПАХОДУ

"Цёцьмаша, а почему папа Павлінкі всё время ходіт п'яный?"

Каб было ясна, клясычную пастаноўку "Паўлінкі" ў Купалаўскім тэатры я лічу ок, але сёньня, далучаючы пляменьніцу да прыўкраснага, давялося зірнуць на сцэну вачыма пэдагога.

Вось жа. Ранішні спэктакль, у залі бітма дзяцей. "Паўлінка" ўвогуле ледзь не па дэфолце лічыцца  дзіцячым спэктаклем. Дзеці ж у сваёй масе кепска адчытваюць іронію.  Я нават апускаю эратычны аспэкт, пэдаляваны ў спэктаклі. Возьмем аўтэнтычны тэкст. Ужо ў другой сцэне першага акту станоўчы герой выцягвае цыгарэту і зьбіраецца курыць. У сёмай сцэне два героі распіваюць пляшку гарэлкі. У восьмай сцэне другога акту станоўчая гераіня грае з кавалерам у карты.

Гэмблінг, прапаганда нікатыну і алькаголю - гэта наша клясыка, гэта наша спадчына.

І гэтыя людзі забараняюць маладым мадэрністам калупацца ў носе.
little

ДУША ТРОЛЯ

Існуе меркаванне, што сапраўдны троль троліць выключна зь любові да тролінгу як мастацтва. Што для чырвонага слаўца не пашкадуе Грышкаўца і ўсё такое. Аднак сёньня я пераканалася, што  любы троль троліць толькі таму, што яму самотна. Таму, што пакуль не напаткаў у моры абсурду роднай душы, якая б існавала ў гармоніі зь ягонай.

Сёньня я пазнаёмілася зь Лявонам Ліпенем - галоўным тролем беларускіх літаратурных вечарынаў.

Я ведала, што існуе такі фалклёрны персанаж, але адразу яго не апазнала. Побач са мной на "марафоне салідарнасьці" з Украінскім Майданам сядзеў пажылы чалавек зь вялікай  камерай.

Гэты чалавек паўтары  гадзіны паліваў выступоўцаў мне на вуха. Усіх агулам і кожнага паасобку.

- Беларусы. Толькі вершыкі страчыць могуць. У дзень па вершыку.

- Які канал вы прадстаўляеце? - спыталася я.

- Які-які. Незалежны. Усе астатнія каналы - залежныя. Напрыклад, "Белсат". Цалкам залежны ад польскага ўраду.

- Я не зразумела. Вы прадстаўляеце які?

- От беларусы: вершаў панапісвалі. Яны толькі й могуць...

У пэўны момант я нават вырашыла, што дзядзечка - правакатар, які, замаскіраваўшыся пад аматара прыўкраснага, прыйшоў зняць на камеру ўдзельнікаў вечарыны, каб потым паказаць кіно спецслужбам. Бо калі Славамір Адамовіч пачаў смакаваць сілавыя сцэнары змены ўлады, дзядзечка радасна пачаў здымкі.

Але калі я выйшла на калідор, мяне супакоілі, што ўсё ў парадку. Маім суседам быў знакаміты і нават у чымсьці культавы Лявон Ліпень.

Імпрэза ўжо амаль скончылася, калі ён падыйшоў да мяне. Добра, што гэта адбылося пры сведках, - інакш бы мне ніхто не паверыў.

- Напішыце твор пра беларускіх мужчын, - сказаў ён мне з ходу.

Я аслупянела. Так сьмела мяне яшчэ ніхто не троліў.

- Вы не паверыце, але менавіта гэта я аднойчы зрабіла, - нарэшце вымавіла я.

- Не, вы не зразумелі. Напішыце твор пра тое, што ўсе беларускія мужчыны - няўдачнікі. Што толькі і ўмеюць, што пісаць вершы.

- Шаноўны, але мой твор менавіта пра гэта.

- Не, вы не зразумелі. Апішыце гістарычную перспектыву сітуацыі, што склалася. Напішыце пра Каліноўскага, Ластоўскага... Багдановіча.

Я завісла.

- Яна і праўда напісала такі твор, - падтрымалі мяне сведкі. - І цяпер яе ўсе ня любяць.

- Праўда? - аж засвяціўся Лявон Ліпень, - Мяне таксама ўсе ня любяць. А дзе вас можна прачытаць? Толькі кніжак не прапаноўваць. Я іх не купляю.

І, запомніўшы ключавыя словы для запыту ў гугле, Лявон Ліпень пераказаў нам  апошнія нікі сваіх каментаў на сайце "Нашайнівы" і кароткі змест самых важных з гэтых каментаў.

Вось так я паразумелася зь Лявонам Ліпенем.