MY EUROTRIP-2020: WHY DON'T YOU HEAR, ROSEMARIE?

У 2020 годзе, калі межы былі капітальна закрытыя, я ўсё адно вандравала па Эўропе. У думках, як той Жуль Вэрн. Згадвала свае ранейшыя паездкі і траўмы, завязаныя на ўсходнееўрапейскіх' комплексах. І я думаю, новы цыкль вершаў - гэта працяг маёй эўраскептычнай паэмы "Амбасада".

Падхопліваючы ініцыятыву Юлі Цімафеевай, я пішу гэтыя тэксты на ангельскай мове і для англамоўнай аўдыторыі.  Але (як мне здаецца) выразна па-беларуску. Сёння нам як ніколі важна "гаварыць навонкі". Так трэба.

Maryja Martysievič

DEN HAAG, 2009
That was a good tip to make Delft and Rotterdam with one train ticket.
So, we started with the Hague, the town with a pearl earring.
“When Lois Bonaparte came here in 1806”, – Mike, our couchsurfing guide, told, –
he was trying to speak Dutch.
He announced: ‘I am your rabbit’ instead of: ‘I am your king’.
This is why we call him the Holland rabbit”.

But the only thing that really worried me was the World Court,
this Disney Park for my nation,
its Discoveryland of a pre-trial hearing,
Frontierland of an accusatory speech,
Adventureland of an oral argument,
Fantasyland of the last plea
and, as a cherry on top,
Magic Parade of final sentences.

“I wonder, where they’re going to keep Lukašenka, – I asked dreamily.
“I’m afraid, there is no chance they would keep Lukašenka here”, – Mike said. –
“Only four people disappeared in Belarus.
Besides, as far as I know, they are going to find not guilty even Milošević”.

“What are you waiting for?” – I cried. –
More dead?
More kidnapped?
How much our blood would be enough to break your news?”

Mike was gone, but I couldn’t stop:
“The only thing we ask you for: please, don’t hug the murderer!
GIVE HIM THE HAGUE!”

“You should be nicer”, – Oxana from Ukraine said. –
“They wouldn’t listen to someone of us who is so nervous”.


AMSTETTEN, 2008


What stuck me most was the fact he hadn’t divided canalizations.
Thus, somewhere underground the family was united.
Their waters and wastes had been gathered together,
they had been spitting their toothpaste unto one place for 24 years.
And I couldn’t stop thinking about his wife, Rosemarie.
They say, she didn’t hear anything because of concrete.
But was she ever concerned about the situation?
Was her concern deep, grave or at least utmost?
I know I sound misogynic: she herself was a victim.
When he decided to create better family, he made the bunker.
His explanation was a new war with commies: bizarre but acceptable.
When the bunker was finished, he put there his beloved daughter
to protect her of sex drugs rock-n-roll of the upper world,
to make her life stable and prosperous.
And he rested from all his work which he had made.
Today, when everything is over, the family is truly united
except of the mad father and the dead baby.
As for the crime scene, the people were gone;
the house was sold; the basement was demolished; the names were changed.
But there was one thing they couldn’t bury: the metaphor.
Belarus is Europe’s Amstetten today.
Why don’t you hear, Rosemarie?

(This is my #Eurotrip2020. Try to guess my next destination).
little

ПАКУЛЬ ПАКЛАДЗЕШ, ЧАГО НЕ ПЕРАКЛАДЗЕШ: ДЗІЦЯЧЫЯ РЫФМЫ НА "РАДЫЁ МАРЫЙКА"

Пакуль малых спаць пакладзеш, чаго толькі не перакладзеш.

Адмыслова да Дня роднай мовы я сабрала разам некалькі ангельскіх песенек, якія самі па сабе абеларусіліся, пакуль мы сьпявалі іх разам з сынамі (Сымону цяпер пяць, Лявону два з паловай). Гэтыя мэлёдыі паўсюдна: нават калі вы сьвядома не ўключаеце дзецям ютуб з Nursery Rhymes ды іншымі заходнімі ўплывамі,  яны прычэкваюць вас у тэлерэкляме, на дзіцячых ранішніках, іх чуваць з нутра зробленых у Кітаі цацак. Як быць? Зьмірыцца і сьпяваць па-беларуску! Пагатоў, многія песенькі сапраўды выдатныя.

Мне дакладна вядома, што ангельскія песенькі шмат і плённа перакладалі  Сьвятлана Тоўсьцік і Серж Мінскевіч. Праект Сьвятланы Тоўсьцік выйшаў год таму ў кніжцы і на дыску. Перакананая, што перакладчыкаў сярод маладых бацькоў значна больш.  З радасьцю далучаюся да гэтага руху.

Collapse )
ARE YOU SLEEPING, BROTHER JOHN?

Прачынайся, прачынайся,
брат Лявон, брат Лявон,
Пасьля доўгай ночкі зазьвіняць званочкі
Дзінь-дзінь-дон, дзінь-дзінь-дон.

(Пераклад ангельскай версіі старажытнай французскай песенькі пра манаха. Як гэта часта бывае з эўрапэйскімі песенькамі, яна зь гістарычным падтэкстамі. Але мэты перакладаць іх усе я ня мела).

TWINKLE, TWINKLE, LITTLE STAR

Зорка, зорачка, зіхці.
Што ты, што ў маім жыцьці?
У скарбонцы неба ты
Нібы грошык залаты.

(Вершык брытанскай паэткі Джэйн Тэйлар (1783–1824), які яшчэ ў ХІХ стагодзьдзі зрабіўся папулярнай калыханкай,  мае пяць строфаў. Але на ютубе найчасьцей можна пачуць толькі першыя радкі).

DADDY FINGER, WHERE ARE YOU

Татка-пальчык, татка-пальчык, дзе ты, дзе?
Вось і я, вось і я, добры дзень!

Мама-пальчык, мама-пальчык, дзе ты, дзе?
Вось і я, вось і я, добры дзень!

Братка-пальчык, братка-пальчык, дзе ты, дзе?
Вось і я, вось і я, добры дзень!

Сястра-пальчык, сястра-пальчык, дзе ты, дзе?
Вось і я, вось і я, добры дзень!

Дзетка-пальчык, дзетка-пальчык, дзе ты, дзе?
Вось і я, вось і я, добры дзень!

(Гэтую песеньку мы сьпяваем зь Лявонам перад выхадам з дому. Толькі на другім дзіцёнку я даўмелася, што яе прыдумалі, каб надзяваць малым  пальчаткі.  Лявон імправізуе: любіць даваць імёны пальчыкам).


OLD MCDONALD HAD A FARM
Хутар дзеда Васіля, тра-ля-ля-ля-ля.
Дзед гадуе нам цяля, тра-ля-ля-ля-ля.
Цяля му-му там і му-му тут,
Тут му-му, там му-му
І паўсюдна му-му,
Во цяля ды ў Васіля, тра-ля-ля-ля-ля!
Хутар дзеда Сержука, тра-ля-ля-ля-ля.
Дзед гадуе вепрука, тра-ля-ля-ля-ля.
Вяпрук рох-рох там і рох-рох тут,
Тут рох-рох, там рох-рох
І паўсюдна рох-рох,
Во вяпрук у Сержука, тра-ля-ля-ля-ля!
Хутар дзеда Янука, тра-ля-ля-ля-ля.
Дзед гадуе індыка, тра-ля-ля-ля-ля.
Індык дык-дык там і дык-дык тут,
Тут дык-дык, там дык-дык
І паўсюдна дык-дык,
Во індык у Янука, тра-ля-ля-ля-ля!
Хутар дзеда Юрася, тра-ля-ля-ля-ля.
Дзед гадуе карася, тра-ля-ля-ля-ля.
Карась буль-буль там і буль-буль тут,
Тут буль-буль, там буль-буль,
І паўсюдна буль-буль,
Во карась у Юрася, тра-ля-ля-ля-ля!
Хутар дзеда Талаша, тра-ля-ля-ля-ля.
У яго пяе душа, тра-ля-ля-ля-ля.
Бо ён без му-му і без рох-рох,
Без дык-дык, без буль-буль,
Толькі ля, ля, ля, ля!
Во душа ды ў Талаша, тра-ля-ля-ля-ля!

(Гэта крыху постмадэрністычны пераклад, бо арыгінал заточаны на запамінаньне жывёльных гукаў, а ў мяне гэта паплыло ня ў той бок ужо на куплеце з карасём. Лявон пакуль не дарос, а Сымон яе любіць, толькі замест "траляляляля" ўсё адно сьпявае ія-ія-о, як у арыгінале).

Працяг будзе, але гэта недакладна:)
Са сьвятам роднай мовы ўсіх, хто сьвяткуе!

АНТОНІ ЭДВАРД АДЫНЕЦ, АБО ТЫСЯЧА РАДКОЎ, ЯКІЯ ПЕРАВЯРНУЛІ МАРЫЙКУ

Мая барацьба з сылябамі

Одобрено цезурой (sic!).

Перадгісторыю гэтага дзёньніка можна пачытаць тут.

*
2 кастрычніка 2018 года, подпіс да фота задаволенага янота:

Твой твар, калі нарэшце ўдалося ўставіць у пераклад оды Адынца рыфму “сонца – бясконца”.

*
15 кастрычніка 2018 года:
А ў гэтым перакладным урыўку мае месца атракцыён цырку-шапіто "На пятым радку іншаплянэтнікі выкрадаюць Адынца і замяняюць яго на прыстойнага паэта". Увогуле, ён сваім талентам моцна нагадвае Сібілу з "Гары Потэра". Раз у год і палка страляе.

…Час ляціць безупынны! Людзі, што нядаўна
На каленкі дзяцінства нашае садзілі
І гісторыяй продкаў ці казкай забаўнай
Дух пясьнярскі, адданасьць Айчыне будзілі,
Дзе ўсе? Зьніклі са сьвету! Змарнелі ды ўмёрлі
Ці гібеюць, і скруха стаіць ім у горле,
І, як рэшткі крушэньня мкне хваля сівая,
Каб затапіць назаўжды — у бяздонным моры,
Вечнасьць, што ўсё бліжэе, ўсіх іх пахавае.

*
30 кастрычніка 2018 года:
Пакецік з жэлацінавымі мішкамі ў маладой сям’і – як пачак цыгарэт у Гулагу. Курс Нацбанка: легчы спаць – два мішкі, пайсьці ў садок – мішка, у кепскім настроі – тры. Гэта Сымон. А Лявон прайшоў першы тэхагляд, сказалі, дафіга жарэць паліва ваш грузавічок. Набраў за месяц жыцьця 1400. Дзяды нэўтралізаваныя Сымонам, Лёнчык – цалкам мой, нянькаю, гушкаю і раптам страшная думка: Той дзядам, гэты нам, дык што, трэці і праўда Лукашэнку???

Што сапраўды добра больш за месяц ня цягне пісаць вершаў. Адпусціла. То бок, я іх нават пішу, калі трэба, але ня цягне, разумееце? Штопраўда, Адынец спальвае дафіга паэтычных калорыяў. Асабліва вырубае, калі ён цытуе верш без пачатку і канца, толькі таму што ў гэтых строфах ён як ніколі іскрамётна пагуляўся словамі. Хачу любіць сябе, як Антоній Эдвард, карацей кажучы.

30 кастрычніка 2018 года-2:
Харошыя дзяўчаткі перакладаюць Адынца. Кепскія – каго захочуць.

30 кастрычніка 2018 года-3:
Дзевачка, міленькая, пацярпі крышачку, яшчэ дзьве страфы Адынца – і можна будзе старонку Сыракомлі.

*
2 лістапада 2018 года:
У кожнай працы ёсьць месца творчасьці. Узяць, скажам, перакладаньне вершаў А. Э. Адынца. Ён палічыў за абавязак прысьвяціць па юбілейным вершы ўсім дактарам, якія лекавалі Міцкевіча ў Вільне і Коўне. Выглядае на тое, што Міцкевіч быў хваравіты, а грошай на здароўе асабліва ня меў, і таму яго бясплатна або за танна лекавалі дактары, якія самі пісалі вершы, цалкам усьведамляючы сваю мі-мі-місію. У працэсе стаўленьня банак яны любілі пацерці за рамантызм з клясыцызмам. Адным з такіх дактароў-паэтаў быў Станіслаў Расалоўскі, з апісаньня Адынцом якога можна даведацца, як сварыліся літаратары ў ХІХ стагоддзі, калі не было інтэрнэту. У арыгінале там, дзе плаціна, гаворка пра вадзяны млын. Напэўна, гэта тагачасны адпаведнік вэнтылятару.

З падвойным рэспектам
Стась, творца і лекар,
Цябе я вітаю!
І казаньне гэта
Паэт да паэта –
Нарэшце зьвяртаю.
Табе ж нешта прозай
Тлумачыць параза:
Ледзь што, ты — з пагрозай, Абразай, зараза!
Паэтаў назло ты,
Як хто не антычны,
А немец (хай Гётэ)
Ці брыт рамантычны,
Клянеш, як шалёны,
Гнеў вонкі як хлыне,
Нібыта заслоны
Адкрылі ў плаціне,
І лаеш, і ганіш,
І ганіш, і лаеш,
І правіш, і раіш,
І ўпікі кідаеш (...)



Творчасьць без адрыву ад жыцьця. Антоні б ацаніў

*
11 лістапада 2018 года:
Калі левая рука свабодная, чытаю вампірскую сагу, калі правая перакладаю. Падумалася, што ўжо маю дастаткова матэрыялу, каб напісаць раман “Філаматы, філарэты і вампіры”.
Таксама на маргінэсе паўстаюць натхнёныя радкі:
А. Э. Адынец
дастаў уканец.

І швец, і жнец,
і Антоні Эдвард Адынец.

Антоній,
выпі плутоній
і г. д.

*
13 студзеня 2019 года:
Дзеля краснага слаўца не пашкадуе Адынца.

*
25 студзеня 2019 года:
Я прыйшла не са шчытом, але на шчыце, і на гэтым шчыце запісана 56 радкоў Адынца на імяніны Зана. Гэта, бляха, вынік за тыдзень. За мінулы год я зрабіла 300 радкоў, якія ўставіліся ў тэкст, плюс каля 100 атрыбутавала, цяпер трэба яшчэ 620. Псыхолягі раяць падлічваць свае дасягненьні, а ў мяне ступар ад гэтай тысячы, наперадзе яшчэ пагонны мэтр паэзіі. Я так разумею, ён у іх там быў апошні з філамацкіх магіканаў, дык яму з рэжыме сабесу замовілі мэмуары, а ён крыхан злоўжыў і паўстаяўляў вершы. Пры гэтым некаторыя тэксты складаныя тэхнічна, але бессэнсоўныя.

*
10 сакавіка 2019 года (праз два дні пасьля кліпа Вадзіма Галыгіна з віруснай песьняй “Восьмае, сакавік. На падворку сьнегавік і г д):
Адынец быў фанам Міцкевіча, але доўга не наважваўся да яго падысьці, стаяў пад вокнамі і ўсё такое. Нарэшце прыйшоў дадому. Гэтую падзею Адынец падрабязна апісвае ў пяцістаронкавым вершы (а я, увы мне, яго перакладаю, а яшчэ ў Адынца ёсьць паэмы, і ён іх таксама закапіпасьціў ва ўспаміны, уявіце іх мэтраж). Карацей, адбылася сустрэча шостага сакавіка. І ў мяне праблема, бо ў сылябічны памер лезе толькі "Шостае. Сакавік". Гэтак я і напішу – хай тыя пару адчайных, хто дачытае мэмуары Адынца да 300-й старонкі, парадуюцца.

Адным словам, ніжэй тыя ж падзеі вачыма Адама Міцкевіча ў вольным пераказе.

* * *
Шостае. Сакавік.
Валю Dziady ў чыставік.
Раптам нейкі хер з гары.
У яго цяпло ўнутры.
То Антоха Адынец,
Ён дастаў мяне ўканец.
Чую, выне ўсю душу,
Хрэн што сёньня напішу.

Шостага сакавіка
Стрэліся два шляхцюка,
Мёду і малака
Льецца ўсю ноч рака...

(У Адынца часта пыталіся, што бухалі філаматы і філарэты. Ён бажыўся, што яны не бухалі, і гарбата, мёд ды малако ў песьнях не эўфэмізмы. Маўляў, перакладалі Байрана, качалі біцуху, а потым на маёўках наварочвалі хто парное малачко, а хто сыраквашу поўны ЗЛЖ. Я яму, канешне, ня веру).

На карцінцы Адась і Эдзюсь на Вэзувіі. Гравюра 1881 году, яна ілюструе гісторыю векапомнай дружбы ў інтэрпрэтацыі састарэлага Адынца, адсылка да знакамітай карціны пра Аю-Даг, імха, невыпадковая.
І гэта, я прабівала: ніводзін з іх ня быў геем. Максымум бі


*
12 сакавіка 2019 года:
Not-a gay-seats хочацца паўстаўляць у гэты ўрывак замест цэзураў. Столькі фальшу і экзальтацыі на см кв тэксту цяжка прыдумаць, або я неяк адмыслова не адчувальная да паэтыкі перасьпелага рамантызму. "Братні" і "сябры" ўставіла ў пераклад, бо гэтыя словы цягнулі патрэбныя рыфмы, але і з літасьці да аўтара, неяк мне шкада яго ў цынічным ХХІ стагоддзі. Бо ў арыгінале там "доўгія пацалункі са сьлязьмі" і "быў шчасьлівы зь ім уночы". Насамрэч, апроч словаў Адынца, даволі мала пруфаў, што яны па-сапраўднаму сябравалі. Міцкевічу, відавочна, падабалася падабацца, а пол фаната ня меў значэньня. У пачатку сэрыі: Міцкевіч пісаў "Дзяды" на віленскай кватэры, але ніхто яшчэ пра гэта не здагадваўся. Сам жа Міцкевіч ужо ведаў, што яго хутка выпраўляюць у высылку.
(...)
Сыйсці я хацеў – ён кіўнуў: застанься.
Не было ў сьвеце сьвяцейшага твару.
Тонкая постаць, вакол цені танчаць –
Я ўяўляў: духі, прагныя пажару.
Так мы сядзелі. Моўча і сутоньне.
Раптам ён рукой мне ўстрапаў валосьсе:
“Праўда сумаваць ты па мне, Антоне,
Будзеш?” Сумневаў больш не засталося,
Што да прычыны роспачы юначай.
“Мала хто з нашых так па мне заплача,
Як ты”. Больш слухаць не было мне змогі.
Яму на грудзі – не трымалі ногі –
Я ўпаў з цалункам братняга адзінства.
І цуд адбыўся. Я зьмяніўся цалкам.
Мы сталі роўняй, што сябры з дзяцінства.
Размовы ночы мы сканчалі ранкам,
З ім адным быў я шчасным і свабодным,
Зазнаў уздымы і натхненьня хвалі.
Ліру засвойваў, быць каб сябрам годным,
Яго падказкі крылы мне давалі.

*
8 красавіка 2019 года:
Найлепшая цытата з фэстывалю “Прадмова”: Александру Федута удалось продемонстрировать, что жизнь Франтишка Малевского была полноценной и без Адама Мицкевича.

Са сваёй званіцы магу дадаць, што жызнь Адынца не была, чалавек збудаваў кар’еру на тым, што бачыў Леніна. У мяне ступар я дабралася да оды Адынца, якую і чытаць можна толькі праз ваніты, а мне перакладай, ды так, каб беларускага чытача ванітавала сувымерна з польскім (мэтад функцыянальнага перакладу).

Затое “Прадмова” ўдалася, вялізны дзякуй усім арганізатарам і ўдзельнікам.
Бартэндарка ОК16 зьмешвае літаратурныя кактэйлі

*
22
красавіка 2019 года:
Пляны на тыдзень, а тое і ўсе два. Што выбраць?
даперакладаць Адынца (200 радкоў)
дапісаць раман (200 старонак)?



*
22 студзеня 2020 года, камэнтар да спасылкі пра анонс выдавецтва Сьвятланы Алексіевіч “Пфляўмбаўм”:

Выдатны матэрыял. Палёт новага выдавецтва яшчэ не пачаўся, а разбор гэтага палёту ўжо ёсьць. Хочацца пагадзіцца з усім трыма аратаркамі, за выняткам рэплікі спадарыні Марыны:

“Шыбко: Калі аўтарак будуць выдаваць ня таму, што яны жанчыны, а таму, што яны напісалі добрую кнігу, то гэта вельмі паўплывае на якасьць літаратурнай творчасьці”.

То бок, тое што зараз выходзіць шмат хяровай літаратуры мужчынскага аўтарства усім норм? Каб лішняга разу не чапаць жывых, вось вам прыклад: Антоні Эдвард Адынец. Прыклад таго, што ўпёртага графамана нават уласная сьмерць 150 гадоў таму не ўтрымае ад публікацыі. І ўсё, як сказала Тацяна Нядбай: яго абслужылі жанчыны. Дзьве пераклалі, а трэцяя выдае. А прыдумаў усё літаратурны аб’юзэр Аляксандар Фядута.
Выдаўца Адынца Марына Шыбко ("Лімарыус").
*
24 кастрычніка 2020 года:
"Я дваццаць гадоў у партыі, а ты хто такі?"
А я ствараю азёры ўзмахам рукі,
лебедзяў з костак, і гэта выходзіць крута.
"Трэба жыць доўга і перажыць усіх",
Як напісаў пра Адынца Фядута.

*
25 кастрычніка 2020 года:
Весела была,
Як Адынца выдавалі:
Музыка йграла,
Цукеркі давалі.

У друку

"НЯВАРТА": АНТОНІ ЭДВАРД АДЫНЕЦ ЯК ЛЮСТРА БЕЛАРУСІ-2020

У сваёй 700-старонкавай “Гісторыі польскай літаратуры” Чэслаў Мілаш адводзіць Антонію Эдварду Адынцу ўсяго палову сказу ў 10 словаў, тры зь якіх – гэта імя Антонія Эдварда Адынца:

“Вандруючы па Нямеччыне зь сябрам, Антоніем Эдвардам Адынцом (другарадным паэтам), Міцкевіч…”


І вось у 2020 годзе ў Беларусі па-беларуску ў выдавецтве “Лімарыус” выходзіць 350-старонкавая кніга гэтага "другараднага паэта".

Нахрана, спытаецеся вы.

У маім жыцьці апошніх трох гадоў былі пэрыяды, калі я штодня задавала сабе гэтае пытаньне. Мучалася, пакуль не здагадалася скіраваць яго па адрасе – да Аляксандра feduta, які ўцягнуў мяне ўва ўсё гэта. Ну, канечне, пытаючыся, я ўжыла менш стрэмную і больш стрыманую стылістыку.

“Спадар Аляксандар (прынцыпова не называю яго Іосіфавічам) навошта вы перакладаеце, дасьледуеце і выдаяце вось гэта ўсё?”

Адказ быў шчыры і маркотны:

“Я такім чынам аддаю доўг за самі-ведаеце-што. Спадзяюся, грэшны, што калі дойдзе да расправаў, мой пазьнейшы даробак улічаць і ня вельмі моцна расправяцца”.

(На ўсякі выпадак расшыфрую “самі-ведаеце-што”, для студэнтаў. У 1994 годзе Лукашэнка сумленна перамог на дэмакратычных выбарах у Беларусі, бо за яго тапіла вельмі моцная каманда: іх называлі “маладыя ваўкі”. Лічылася, што яны прыйдуць да ўлады пад прыкрыцьцём папуліста, а там ужо ўсё возьмуць у свае рукі. Але выбіўшыся ў прэзыдэнты, Лукашэнка зрабіў па-свойму, і найперш расправіўся з паплечнікамі. Зь некаторымі – літаральна: Віктар Ганчар зьнік і, як выглядае, быў забіты па вусным загадзе Лукашэнкі ў 1999 годзе. Аляксандар Фядута – паліттэхнолаг Лукашэнкі да выбараў – быў звольнены з дарадцаў новага прэзыдэнта ледзь не ў тым жа 1994-м пасьля таго, як спытаўся ў Аляксандра Рыгоравіча, калі той зьбіраецца перавозіць у Менск жонку са Шклова. З таго часу ў Беларусі Фядута, за рэдкімі выключэньнямі (2010 год) займаецца пераважна журналістыкай і літаратуразнаўствам).

Я не адразу сьцяміла, як шматслоўная Адынцова пісаніна можа ўратаваць Беларусь і заадно рэпутацыю Фядуты. Бо ў галаве тады сядзелі адны трынаццаціскладовікі.

І толькі нядаўна ў маёй галаве ўсё стала на свае месцы.


Фядута – прафэсійны філёляг-русіст, гэтаму рамяству навучаны яшчэ ў СССР. Тэма ягонага жыцьця – літаратура ХІХ стагодзьдзя. А дасьледаваньне рускай літаратуры ХІХ стагодзьдзя ў Беларусі эта… ну такое.

"Веневіцінаву розу, ну а персьцень
нікаму".

І разам з тым існуе цэлы нявораны пласт літаратуры, пра якую сёння нічога невядома, бо яе аўтары нарадзіліся тут. Гэта творцы, якія пасьля трох падзелаў Рэчы Паспалітай зрабіліся падданымі Расійскай Імпэрыі, часта нават пісалі па-руску, але на вякі засталіся для ўсіх “другараднымі”.


Не, я зараз не пра тое, што Адынец – геній з Ашмяншчыны, знойдзены пад плотам і вернуты беларускаму народу як сьветач.

Гэта ня той выпадак, паверце. Наш сьветач па-ранейшаму – Адам Міцкевіч, сонейка яснае. Адынец, друг ягоны, быў ваісьціну другарадным і сам эта асазнавал. І мы гэта асазнаем і крывіць душою ня будзем.


Але чытаць Адынца сёньня безумоўна варта,

таму што, выдаючы і камэнтуючы такія дакумэнты эпохі, як ягоныя ўспаміны, Фядута робіць адну важную рэч. Ён узнаўляе для нас той кантэкст гісторыі і культуры, пра які мы ня ведалі, бо ўсе папярэднія эпохі нам расказвалі пра аднаго Аляксандра Пушкіна.

А вяртаць людзям іх уласны кантэкст – гэта прамая дарога да пераменаў.

У мяне даўно ляжыць праект эсэ пад назвай “Пушкін – наша а-хто-ты-такі”. Але чым далей у лес, тым усё паказвае, што пісаць яго няма сэнсу: беларусы і так усё разумеюць. Напрыклад, у Менску я жыву ў квартале, які ў 1937 годзе горадабудаўнікі назвалі “Пушкінскі пасёлак”, у гонар, уласна, стагодзьдзя. (Для студэнтаў: 100-годзьдзя з дня сьмерці Аляксандра Пушкіна). Выбіраючы сьцяг і тэму квартала на досьвітку нашай дваравой салідарнасьці, мае суседзі сказалі: “Пры чым да нас Пушкін?” – і назваліся “Квартал Літаратараў”.

Самі назваліся, разумееце?


Такія рэчы – заслуга ня толькі няўмольнага часу пасьля скасаваньня СССР, але і такіх навуцоўцаў, як  Фядута.

Іншыя важныя кнігі з  серыі "Наш ХІХ век", выдадзеныя і апрацаваныя Аляксандрам Фядутам:

Важныя выданні

Вильна 1823-1824: Перекрестки памяти / Сост. Федута А. И; вступ. ст. коммент. Лавринец П. М., Рейтблат А. И., Федута А. И. — Минск: Лимариус, 2008. — 244 с.

Александр Федута. Филомат в Империи: Документальная повесть о Франтишке Малевском.
Минск: Лимариус, 2019. 464 с. Чытаць кнігу ў ПДФ.

Мы са спадаром Аляксандрам пазнаёміліся спачатку аднабакова. Я, калі была студэнткай, часта стаяла за ім у чарзе ў яшчэ старой Нацыяналцы, ён браў або здаваў нейкія таўшчэзныя архівы, мяне ўражвала ўжо толькі вага тамінаў, і я думала: “Во чалавечышча!” Па часе сустрэч, думаю, ён тады працаваў над выданьнем прозы Фадзея Булгарына ў “Беларускім кнізазборы”. Праз колькі гадоў, калі дайшло да прафэсійных кантактаў, Фядута паклаў на мяне вока, бо я перакладала з польскай мовы, а русісту ХІХ стагоддзя, які займаецца Беларусьсю, без польскай мовы ніяк, вы-жэ-самі-всё-панімаеце.

Кніга, над якой тады працаваў Фядута

Але ў мяне былі іншыя пляны на духоўнае жыцьцё і літаратуру (на катэдру гісторыі русліту я рашуча не пайшла яшчэ на філфаку), таму ад зваблівых Фядутавых прапановаў беларусізаваць розных тутэйшых ноўнэймаў для “Лімарыуса” я ветліва адмаўлялася.

Пакуль ня здарыўся этат чортавы Адынец.

Гэта быў асаблівы выпадак. “Успаміны пра мінулае” з польскай мовы пераклала ўжо Яніна Кісялёва. Пэрэфэкцыяніст Фядута хацеў, каб кніга выйшла тоесная арыгіналу – а ў ёй яшчэ заставалася абеларусіць у суме 1000 (тысячу) радкоў вершаў. І да мяне два перакладчыкі адмовіліся ад праекту.

Карочы, я іх усіх (уключна з Адынцом) проста пашкадавала.

На сваю галаву.


Зрэшты, менавіта праз унікальнасьць тэхзаданьня ў мяне быў картблянш – я магла адкрыта клясьці талент Антошачкі ў афлайнавых смалтоках і пісаць усё, што пра яго думаю, у фэйсбучыку. Там і разгортвалася драма, якая займела хэштэг #ніднябезадынца.

Паколькі дэдлайн на рэдактуру прозы і ўстаўляньне ды камэнтаваньне вершаў расьцягнуўся да бясконцасьці, Фядута не вылазіў з маёй ФБ-старонкі, дзе посьціў злых пандаў і пакрыўджаных сабачкаў пад кожным маім допісам 2018 і 2019 году, не пакідаючы мне права на прыватнасьць.

Але ўсё скончылася добра.

У канцы лістапада ў мэмуараў Адынца прэзэнтацыя.


Усё скончылася добра. Хутка будзе прэзэнтацыя

Сёньня, калі кніга нарэшце пайшла ў друк, у мяне камень з сэрца, таму я абвяшчаю ноч рэтраўматызацыі. Зьбіраю тут храналягічна свае зацемкі падчас перакладу, каб разам з вамі згадаць, как эта была.

Нагадаю яшчэ толькі, што рубрыка #няварта – гэта мой пэрсанальны тролінг Яна Максымюка, рэдактара рубрыкі “Варта” на “Радыё Свабода”. Аднойчы ён пасьмеў сказаць мне, што маё пляваньне ядам не цікавіць мэтавую аўдыторыю РС, таму мае адмоўныя рэцы я магу засунуць сабе ў ЖЖ. Я глыбака ў душы перакананая, што менавіта праз гэта іх сайт цяперака і недаступны ў Беларусі.

Oh karma, thou art a heartless bitch.

ТАПАГРАФІЯ КІЛІМАНДжжАРА

Прывітаньне!

Мяне завуць Марыя Мартысевіч, і гэта мой блог "Радыё Марыйка". Я вяла яго ў 2004 - 2012 гадах, а цяпер гэта - інтэрактыўны архіў, які пакрысе будзе дапаўняцца. У гэтым пасьце сабраныя спасылкі на самыя розныя літаратурныя праекты, да якіх я пасьпела спрычыніцца за час існаваньня гэтага ЖЖ, збольшага сыстэматызаваныя тэгі, якімі я карыстаюся, і іншыя спасылкі.

Collapse )

Collapse )

Мае вершы ў аўдыё і відэафармаце на сайце Літаратурнага радыё

Мае публікацыі на сайце газэты НОВЫ ЧАС

Мае пераклады ў онлайн-часопісе "ПрайдзіСвет"

Гэты запіс заўжды зьверху.

"НЯВАРТА": ШТО Я ДУМАЮ ПРА "КРАЙЦЭРАВУ САНАТУ" ЛЯВА ТАЛСТОЯ

У гэтыя сьвяточныя, не пабаюся гэтага слова, ханукальныя дні, калі хіпстарскія калядныя кірмашы Менску нарэшце накрыла сьнегам, у кагосьці можа скласьціся аблуднае ўражаньне, што на Беларусь такі спусьціліся мір, лагода ды Санта Клаўс і наагул тут нейкім бокам жыве Бог. Трэба тэрмінова нешта з гэтым рабіць, таму я кідаю ўсё і пошчу ў ЖЖшку тэкст, які напісаўся даўно, але застаўся на маргіналіях набросу пра раман Анкі Упалы як яшчэ адзін прыклад бездакорнай літаратуры, прачытаньне якой мяне раззлавала. Дарэчы, ад сёлета тэксты гэтага блогу архівуе спэцыяльная праграма Бібліятэчнай Асацыяцыі Лігі Плюшча ў ЗША. То бок ад беларускай літаратуры ў сеціве праз сто гадоў застанецца, апроч ншага, гэта. Прыміце спачуваньні.


Рубрыка "Няварта" зьявілася па адной-адзінай прычыне, імя якой – Ян Максымюк  і ўсё тое, што ён увасабляе ў літаратурным полі краіны як рэдактар "Варты" на Радыё Свабода і мадэратар ФБ-суполкі "Толькі пра літаратуру" (увасабляе, калі што, усё толькі самае вартае і літаратурнае). Але сёняшні інтэркалядны выпуск натхнёны паэтам і рэдактарам “Дзеяслову” Анатолем Івашчанка viershnick, які толькі што падвёў чытацкія вынікі году. Сярод прачытанага ім сёлета быў твор, які яго моцна ўразіў – "КрайцЭрава саната" Лява Талстоя (о так, мы можам інтэгравацца зь імі як заўгодна глыбока, але беларускай мовы ўжо ня спыніш).

Трымайце пяць маіх пакуль што беларускіх капеек.

Беларускія капейкі. Чтобы помнілі. Фота парталу "Спутнік".
Collapse )

НЯВАРТА feat MYTHBUSTERS: ЦІ САСТУПАЕ КУРТ ВОНЭГУТ У АРЫГІНАЛЕ РЫЦЕ КАВАЛЁВАЙ?

У гэты радыкальна непагодны дзянёк, калі чытачы кніжнай сэрыі "Амэрыканка" сабралі больш за 2000 рублёў на перавыданьне "Бойні №5" Курта Вонэгута па-беларуску і маюць яшчэ адну ноч, каб сабраць крыху болей, а само перавыданьне паляцела на вёрстачку, я маю крыху часу, каб апавесьці  пра вынікі невялічкага досьледу, які зрабіла ў кастрычніку.  Тут і цяпер, без страхоўкі і каскадэраў, я пагуляюся ў разбуральніцу літаратурных легендаў, каб нарэшце адказаць на важнае для мяне  посткаляніяльнае пытаньне: ці сапраўды руская савецкая школа перакладу амэрыканскай літаратуры такая крутая як яе малююць?

Спойлер сапраўды.

Так што, калі вы трапілі на гэтую старонку па службе, схавайце заточку назад у халяву свайго крамлёўскага боту. Сэнсацыяў, зрываньня пакроваў і выкрыцьцяў тут не прадбачыцца. Але ёсьць у гэтым пытаньні трансьляталягічныя і геапалітычныя нюансы, і я хацела б гаварыць пра гэта.

Гаварыць пра гэта я хацела б у межах утульнай мне кляакі сваёй нерэгулярнай і непапулярнай рубрыкі "Няварта", прыдуманай, нагадаю, з адной-адзінай мэтай затроліць Яна Максымюка.  Поруч са знакамітым домам літаратурнай цярпімасьці ФБ-суполкай "Толькі пра літаратуру", згаданы воін сьвятла заснаваў на "Радыё Свабода" культаглядальніцкую сэкту пад назвай "Варта", гэты рассаднік станоўчых тэндэнцыяў і кампліментарнай крытыкі.

Як вы можаце здагадацца, мяне ў  "Варту" не бяруць.

І гэта толькі да лепшага, бо ў атмасфэры пазітыўнай цэнзуры, прымусовай дабрыні і ўсеахопнай любові мой кволы дух  змарнеў бы дашчэтну, як рэдкая архідэя-вампір у восеньскім  букеціку бабулькі зь пераходу. Нам фсем нужна герань, каб на яе трасца.


Рэдкая архідэя-вампір.
Collapse )

НЯЧЫСТЫ ПАЙШОЎ: ПЯЦЬ ПРЫЧЫН, ПА ЯКІХ БЕЛАРУСКІ ЛІТАРАТУРНЫ ПРАЦЭС ЗРАБІЎСЯ ЛЕПШЫМ

Сённяшні выпуск #няварта асаблівы для мяне. Гэта першы тэкст, які я друкую ў ЖЖ, бо ён не прайшоў цэнзуру ў незалежных СМІ. Вядома ж, я не расстроілася: цэнзура ў незалежных СМІ гэта свая, мяккая і плюшавая цэнзура — ня тое што гэтыя яжовыя рукавіцы нашай крываварэжымнай перыёдыкі. Тым мне менш, мне важна сказаць тое, то я хачу сказаць, нават калі маё меркаванне застанецца маргінальным. У цэлым я, як заўсёды, пішу пра тое, што радзіма ў дрыгве, але меліяратары ўжо блізка. Так ці іначай, майце на ўвазе, што
меркаванне аўтаркі можа не супадаць ні з чым.

Collapse )

ГЕНІЯЛЬНАЯ ПРОСТАСЦЬ СЯРГЕЯ ЛАПЦЭВІЧА, АБО МОЙ ПЕРАКЛАД НА ПРЭМІІ ШЭРМАНА

На тым тыдні прэмія імя Карласа Шэрмана для перакладчыкаў апублікавала поўны спіс прынятых да разгляду кніг. Так шмат усяго адбылося, што я неяк і забыла, што ў 2017 годзе ў мяне выйшла перакладная кніга ў суаўтарстве з lady_z_shalomam i kastani (выбраныя вершы Баляслава Лесьмяна для серыі "Паэты планеты") і адна самастойная перакладная кніга - "Плошча Калумба" Сяргея Лапцэвіча. Увогуле, я тады рабіла не толькі пераклад, гэта быў комплексны  праект. Я выступіла  адной з рэдактарак рускамоўнай кнігі "Площадь Колумба" і зрабіла беларускую версію, якую адрэдагаваў Віктар Жыбуль. Сяргей Лапцэвіч - беларускі пісьменнік, які піша па-руску, і сваю першую кнігу канцэптуальна выдаў у двух варыянтах.

"Плошча Калумба",  - адна з найпрыемнейшых згадак папярэдніх гадоў, пабольш бы такой літаратурнай працы. Мне вельмі спадабалася  з выгляду простае афармленне вокладкі ад выдавецтва "Галіяфы" - тое як дызайнерка Маргарыта Сянькова візуалізавала змест зборніка на вокладцы. Гэта нават сімвалічна, бо назву выбіралі доўга і пакутліва, у фінал магло выйсці любое апавяданне. У арыгінале мне падабаюцца два тэксты пра беларускага імігранта з умоўнага Брайтан-біч - гэта "Муха" і аповесць "Дзівак" ("Чудак").

У цэлым, вельмі рэкамендую кнігу ўсім, хто яе раптам прапусціў - на любой мове. Проза Сяргея Лапцэвіча "дзевяносцікавая", ён шмат рэфлексаваў аб сваіх юных гадах, пішучы ўрыўкамі ў стол, а займаўся тым часам іншым. Выглядае, што першая кніга - этап, які аўтару неабходна было прайсці, каб пісаць далей, чым ён, ведаю, цяпер і займаецца. Гэта кніга пра мастакоў і кніга мастака - кожнае апавяданне напісанае ў жанры партрэту. Фокус - на адным героі і ўсебаковым раскрыцці ягонага характару.

Пра мастачку Надзю ў кнізе ёсць яшчэ адно, большае палатно, а тут я змяшчаю гэты эцюд. У арыгінале апавяданне называецца "Простота", я ўжыла іншае слова, каб унікнуць анатамічных асацыяцый. І ў гэтым палягала праблема, бо з гэтым словам аўтар гуляўся ў тэксце. У выніку адна рэч, якую я заўважыла пазней і якую паправіла ў вёрстцы, так і не з'явілася ў надрукаваным выданні. Там, дзе здані па-руску спяваюць "Простота", вялося пра рытм вальсу. Выпраўляю гэтую памылку тут, у ЖЖ, цалкам усведамляючы, што баржомі піць позна і журы такая форма пакаяння ні разу не пераканае.

ПРОСТАСЦЬ
Кожная сям’я пачынае з таго, што ён і яна прыводзяць у адпаведнасць свае звычкі. Калі Надзя пабралася з Мішам, яна пачала прачынацца а шостай раніцы і, пакуль муж быў на прабежцы, мыла падлогу.

Патрэба мыць падлогу ў арандаванай двухпакаёвай кватэры з’явілася ў Надзі сама сабой, і рабіць гэта штодня і ў гэткую рань яе ніхто не прасіў. Тое было нейкае інтуітыўнае дзеянне, а яна была добрым мастаком і прызвычаілася верыць інтуіцыі. Праціраючы штораніцы падлогу, маляваную гадоў дваццаць таму карычневай фарбай, з шырокімі шчылінамі паміж дошак, куды за дваццаць гадоў нацерушылася смецця (і закацілася прыцьмянелая савецкая манетка, якую яна неяк выявіла і ўсё ніяк не магла дастаць), яна спрабавала менавіта гэтым прывесці ў адпаведнасць іх новае жыццё.

Вярнуўшыся з прабежкі, муж доўга стаяў пад душам: змываў пот; шараваўся смачным дэзадарантам, прыводзіў у адпаведнасць свае цела і дух. І, мусіць, тым самым займалася Надзя. Толькі, у адрозненне ад мужа, у яе мала што выходзіла. Падлога па-ранейшаму глядзелася звыродліва, і, зберагаючы на сабе сляды ранейшых жыхароў, не давала Надзі спакою. Проста побач з сабою яна бачыла апранутую ў зашмальцаваны халат напаўпразрыстую дзяўчыну, чула, як спрасонку тая з шоргатам цягне па падлозе падобныя да смаўжоў тапкі, бачыла яе мужа, які з’яўляўся следам і, лаючыся на Надзю, Мішу і сваю жонку, біў кулаком у замкнёныя дзверы лазенькi.

Надзя любіла той момант, калі Міша выходзіў з лазенькі. Тое, як, пстрыкнуўшы шпінгалетам, які быў на дзвярах замест замка, ён спрытна, з першага разу сваімі дужымі рукамі закрываў дзверы, што набухлі і пакрывіліся. Як німбам свежасці, гарачага душу, што стаяў над яго целам, ён адпалохвае здані ранейшых жыхароў, і тады яна на свае вочы бачыла, як яны хаваюцца па кутах з незадаволеным буркатаннем. Яна любіла яго хаду пасля душу – мяккую і спружыністую, яго босыя ступакі, якія, крануўшыся падлогі, падпарадкоўвалі яе, як казачную раку.

Гледзячы на яго з кухні, яна нязменна замірала з талеркай у руках, бачыла, як яе захоплены погляд адлюстроўваецца ў яго поглядзе, як выклікае ў мужа лёгкую, але ўсё ж самазадаволеную збянтэжанасць, адчувала, што і яе цела ў гэты момант абмену поглядамі робіцца зграбнейшым і больш гнуткім, і, напэўна, уяўляла сябе плюшчом, які імкнецца абвіцца вакол яго. Абвіць кожны выгін, кожную круглявасць і, прыняўшы яго форму, зліцца з ім назаўжды.

Потым надыходзіў сняданак, які, разам з ноччу, быў найлепшым часам у новым Надзіным жыцці.

Адганяючы сваім апетытам Надзін погляд, муж запіхваў у рот тоўстыя доўгія канапкі, падхапіўшы відэлец смажанае яйка, цалкам адпраўляў яго ўслед за хлебам, піў вялікімі глыткамі з доўгай празрыстай шклянкі сок, хутка пакідаючы шклянку пустою. Надзя напаўняла шклянку.

– Чаму ты не ясі? – абавязкова, прагнаўшы голад, пытаўся муж.

– Я потым... – адказвала Надзя, але, баючыся, што муж нахмурыцца і будзе думаць, што з ёй ізноў нешта не так, і будзе на працягу дня тэлефанаваць з клінікі (Міша быў хірургам) і спакваля выпытваць у яе сапраўдныя прычыны браку апетыту, пачынала тыкаць вузкім відэльцам у акуратна раскладзенае пасярод чорнай талеркі яйка. Глядзела, як расцякаецца па паверхні трэснуты жаўток, як ён змяняе колер, і, шкадуючы жоўты, мачала ў яго хлеб. Глытаючы, адчувала, як вяртаецца апетыт. З’ядала канапку, запіваючы моцнай кавай, адчувала, як прачынаецца яе цела, і хваліла сябе за новы рэжым, за гэтае ранняе дзеля мужа абуджэнне.

Здані ў гэты час, разумеючы, што з Надзяй яе надзейны абаронца, незадаволена памоўчвалі ў кутах.

Муж расказваў пачуты ўчора ў клініцы, але заблукалы да раніцы анекдот. І хоць, на думку Надзі, анекдот быў цынічным, яна ўсё роўна адгукалася на яго. Анекдот быў для яе падставай для радасці, даваў магчымасць пасмяяцца побач з мужам са свайго страху. І зноў жа прытуліцца да мужа, да яго рогату, да яго здольнасці лекара, які штодня бачыць смерць, забываць пра яе з дапамогай такіх нескладаных прыёмаў.

Звычайна сняданак зацягваўся, і калі яны нарэшце сканчалі, муж, паглядзеўшы на гадзіннік, пачынаў спяшацца. Хутка сыходзіў. Застаўшыся адна, Надзя зноў услухоўвалася ў цішыню, адрозніваючы ў ёй, як, задаволеныя Мішавым зыходам, па кутах пачынаюць варочацца здані: як яны пацягваюцца, размінаюць плечы, трасуць доўгімі нячэсанымі валасамі.

Каб падоўжыць для сябе раніцу, тую яе асаблівасць, за якую яна цаніла яе, Надзя вярталася ў яшчэ цёплую пасцель, уткнуўшыся ў мужаву падушку, удыхала пазасталы на ёй пах і, пераконваючы сябе, што ўспаміны хутка кінуць яе, засынала.

Сёння яна праспала не больш за гадзіну і прачнулася ад шуму. Акрамя ранейшых жыхароў, якія жылі побач, як раўнапраўныя гаспадары, у яе цяперашнюю здымную кватэру часта прыходзілі яе першы муж, бацька, усе тры яго жонкі, сярод якіх была яе маці, нейкія напаўзабытыя сяброўкі, з якімі яна парвала адразу пасля разводу. На гэты раз яны сабраліся разам і, стоячы каля ложка неразутыя, пакідаючы на толькі што адмытай падлозе глейкую кашу ад снегу, што раставаў на падэшвах, размаўлялі пра яе. Размаўлялі так, каб яна чула, каб іх размова пранікала ў яе сон, не давала бачыць іншыя, акрамя гэтага, сны.

– Бо я папярэджваў яе! – казаў першы муж – удачлівы, хутка разбагацелы дзялок. – Цяпер вы бачыце, што я меў рацыю.

Надзя хацела адказаць нешта крыўднае, нешта хай нават знарок выдуманае, што раззлавала б заўсёды стрыманага, цалкам рэалізаванага ў гэтым вобразе стрыманасці мужа, аднак згадала, што адно парадуе яго. І ён зноў адно ветліва і пераможна прамаўчыць.

– Ёй трэба больш выстаўляцца, – заўважыў бацька, вядомы мастак, – за два гады ніводнай выставы, і гэтае каханне, што збівае яе з тропу.

Яна хацела запярэчыць і нагадаць бацьку пра яго жонак. А яшчэ паказаць яму новую карціну, але ў прысутнасці такой колькасці людзей пасаромелася, ды і карціна была няскончаная, хоць Надзя пісала яе ўжо некалькі месяцаў.

– Будзем спадзявацца, яна ведае, што робіць, – уступіла ў размову мама. Яна паглядзела на дачку ўважліва і так, што Надзі, як у дзяцінстве, раптам зрабілася страшна. Усё, што яшчэ імгненне таму яна лічыла адзіна правільным, здалося сумнеўным.

Сутнасць слоў маці зводзілася да давяральнага пытання, а дакладней да мноства пытанняў, якія тая задавала, маючы ўласны досвед: «А калі ён разлюбіць цябе? А што стане, калі ваша рознасць праявіць сябе? А калi ты зноў памылілася і папросту прыдумала яго?»

– Усё значна прасцей, – пачала Надзя, але не скончыла, таму што ўспомніла, што ўжо казала маці пра гэта.

– Зноў простасць? – усміхнулася маці.

Надзя пашкадавала, што пачала размову. Сяброўкі хорам заспявалі: «Усё прасцей, усё пра-сцей». Былы муж пачаў вальсаваць з маці, Надзя бачыла, як тая з пяшчотай паклала галаву яму на плячо. Разам з жонкамі сышоў бацька.


Усё яшчэ абдымаючы падушку, Надзя не знайшла на ёй паху мужа і зразумела, што спала доўга. Яна бачыла падобныя сны занадта часта і навучылася не надаваць ім значэння. Жывучы ў іх асяродку, як з самымі звычайнымі суседзямі, яна і ставілася да іх таксама; часам злавалася, часам, не жадаючы таго, прыслухоўвалася да іх. Звычайна сны агучвалі меркаванне яе блізкіх, радзей – яе ўласныя страхі, і зусім рэдка яна бачыла самыя сапраўдныя сны – тыя, што хавалі таямніцы, не паддаваліся разгадцы, з багаццем густых фарбаў, з чароўнымі і добрымі ператварэннямі. Такія сны яна запамінала і захоўвала затым у памяці, быццам улюбёныя кнігі.

Не ўстаючы, Надзя пацягнулася да тэлефона, які ляжаў на крэсле. Патэлефанавала мужу, але не для таго, каб распавесці пра сон, а каб пачуць голас, зацвердзіцца ў яго існаванні. Муж не адказаў: мабыць, быў на аперацыі. Уявіўшы, як ён засяроджана схіліўся над аперацыйным сталом, яго дакладныя рухі, ад якіх залежыць чыёсьці жыццё, яна сумелася ад сваёй слабасці.

Хутка падняўшыся з ложка, Надзя пайшла ў лазеньку пакой і доўга стаяла пад прахалодным душам, як вучыў муж. Затым схадзіла на кухню, машынальна зазірнула ў лядоўню, вырашыла, што ў краму сёння можна не ісці. Прыбіраючы раскіданыя мужам у спешцы рэчы, некалькі разоў прайшлася па аціхлай кватэры. Цяпер, уся асветленая роўным святлом, яна здалася Надзі ледзь не роднай, і нават падлога была сімпатычнаю.

Нарэшце яна падышла да павернутай тварам да сцяны карціны. Разгарнула эцюднік і стала думаць, чаму яна так доўга не можа яе дапісаць.

Усё жыццё Надзя імкнулася да простасці. Простасць была для яе сімвалам гармоніі, прасвятлення, Бога, ідэяй фікс урэшце. Выказаць сутнасць простасці, яе дакладны сэнс, Надзя не магла, але адрозніць натуральнае і чыстае ад надуманага і штучнага ўмела заўсёды. Усё сваё (і не толькі сваё) жыццё яна вымярала ступенню простасці. Старалася жыць сэрцам, а не розумам, інтуіцыяй, а не досведам. Калі нешта ў яе не выходзіла, яна, не разбіраючыся ў складанасцях і хітраспляценнях, панічна баючыся, што і яе жыццё зробіцца няпростым, выдаляла гэтае «нешта» з свайго жыцця.

Так выйшла ў яе з першым мужам. Ён падкупіў яе сваёй лёгкасцю і, мабыць, простасцю вырашэння праблем. Не маючы складанасцяў, пагарджаючы імі, ён, нібы па-майстэрску вальсуючы, з усмешкай вырашаў любыя (часцей за ўсё матэрыяльныя) пытанні і нават, здавалася, зусім іх не меў. Ён спадабаўся ёй гэтай віртуознасцю, сваёй свабодай, для якой яму, здавалася, і былі патрэбныя грошы. Аднак неўзабаве яна зразумела, што насамрэч побач з ёй вельмі складаны і супярэчлівы чалавек. Наіўна мяркуючы, што праблема ў правілах, якімі ён, на яе думку, падмяніў навакольны свет і за якімі ўжо даўно не бачыў сябе, жадаючы дапамагчы яму, навучыць яго гаючай прастаце, яна рабіла нейкія дзівацкія ўчынкі, якія супярэчылі правілам мужа. Але першы муж, мусіць, усё ж кахаў яе, і таму прымаў яе штукі з заступніцкай усмешкай, рабіў выгляд (а, можа, і лічыў так?), што яны ўсяго толькі наступства іх розніцы ва ўзросце. Што з часам яна адумаецца. Адчуваючы гэта паблажлівае і не занадта сур’ёзнае стаўленне да сябе, Надзя злавалася і даходзіла ў сваіх «няправільных» учынках да жорсткасці. Так аднойчы, адключыўшы тэлефон, яна некалькі дзён пражыла ў майстэрні ў прыяцелькі. Калі Надзя вярнулася дадому, першы муж выглядаў выматаным і разгубленым, і яна раптам зразумела, што ўсё, чаго яна дамаглася – гэта вывесці яго з раўнавагі, з звыклых яму межаў і правілаў, але без іх ён стаў падобны да дзіцяці, якое страціла маці. І ніякай простасці яму не трэба, таму што яго жыццё і ёсць яго простасць (толькі ў нейкай пачварнай форме, калі прастэча ўжо даведзеная да пустэчы). А ўсё яго каханне да яе і ўсе яго правілы – спосаб выратавацца ад гэтай пустэчы. Зразумеўшы гэта, Надзя падала на развод.

Развод быў доўгім. На працягу двух гадоў муж маліў і запэўніваў, што ўсё зменіцца. Надзя верыла і вярталася, але ўжо праз месяц усё паўтаралася, і яна ўжо не пазнавала сябе ў сваіх учынках. Пазней ёй расказвалі, што пасля разводу муж доўга лячыўся ў псіхіятра, стаў шмат піць. Надзя слухала без цікавасці, быццам гаворка ішла пра зусім чужога ёй чалавека, таму што яна цвёрда вырашыла тады вярнуцца да чысціні пачатку, да той простасці, якой здрадзіла з мужам.

Гледзячы на карціну, Надзя зноў думала аб простасці. Уласна, яна і пісала карціну аб простасці. Толькі выходзіла карціна далёка не простаю. Звычайна Надзя аддавала перавагу працы ў дэкаратыўным стылі, дзе і напраўду ўсё было проста. Дзе жыла зразумелая, немудрагелістая, зайграная на адным інструменце мелодыя, дзе змест магло разабраць нават дзіця. Такія працы выходзілі ў яе хутка і не пакідалі пакуты ўнутры, заканчваліся разам з выяўленым пачуццём. Калі яна жыла ў Піцеры, ужо разведзеная, яна добра зарабляла на дэкаратыўных карцінах, і яны падабаліся ёй яшчэ таму, што нават расставацца з імі было не шкада.

Любоў да дэкаратыўных, «легкадумных» работ з’явілася ў яе яшчэ з дзяцінства, як пратэст супраць манументалізму, які навязваў ёй бацька, эпічнай глыбіні з яе празаічнай дэталіроўкай, карпатлівай працы, у якой часам за прафесійнай тэхнікай, за нейкай пабожнай тэмай (крытыка якой будзе выглядаць блюзнерствам), мастак мог схаваць сваю пустэчу.

Толькі для гэтай карціны Надзя абрала ўсё ж бацькаў стыль. Хоць і працавала ў ім яна па-свойму. Уся карціна была напісана ў імпрэсіянісцкай манеры, але з эпічным размахам, з буйным першым планам, што змяшчаў у сябе адразу некалькі персанажаў. З левага верхняга кута, прабіраючыся скрозь густое алейнае неба, падымалася, як бурбалка ў кіпені, сонца. Усю ніжнюю, з канца ў канец, частку палатна занялі пахіленыя разам з травой, пазбаўленыя жыцця, з аднолькавымі пустымі абліччамі, каменныя балваны. А цераз усю верхнюю частку скакаў, ірвучы зямлю, уласна, прымушаючы балваноў адхіснуцца, несучы сонца на спіне, чорны бык.

Калі Надзя рабіла першы накід, замест быка па рытуальным полі скакаў белы конь. Толькі Надзя неўзабаве зразумела, што конь занадта кранальны і выглядае безабаронна і прыручана побач з паганскімі ідаламі. Тады яна напусціла на балваноў смерч, густы віхор, які павінен быў сцерці іх з твару нованароджанай ранішняй зямлі. Але смерч і сонца глядзеліся побач узаемавыключальна, просталінейна і плакатна. І яна зразумела – будзе бык. Але бык не такі, што палохае, як на карыдзе, сваёй лютасцю, а бык, у целе якога будзе адгадвацца цела яе новага мужа.

Цяпер, гледзячы на карціну, яна ясна зразумела, чаму так доўга яе піша, чаму перастала пісаць кароткія і наіўна-захопленыя дэкаратыўныя карціны. Ад таго, што хоча як мага даўжэй, а, можа, і заўсёды, пісаць толькі гэтае цела. Хоча перадаць паўнату здзейсненага ёю, звязанага з гэтым целам, адкрыцця. Адкрыцця, што змяшчае сакрэт гармоніі, захаплення ад простасці, якая ўсё адраджае.

Баючыся закрануць у карціне ўжо створанае, Надзя асцярожна і для ўсяго цэлага незаўважна, стала
дадаваць новыя мазкі. Вельмі хутка пісаць стала лягчэй, страх знік, замест яго з’явілася ўпэўненасць. Надзя не заўважыла, як прамільгнуў час, як за акном узялося на цемру, і толькі пачуўшы, што ў замку павярнуўся ключ, звыкла расстроілася, што яе працу перапынілі, бо яна хацела сказаць нешта дакладнае пра шыю быка, пра паставу, пра гонар і зацятасць, але дакладнасць выпырхнула, нібы палахлівы матылёк, і цяпер калі яшчэ прыляціць.

Над Надзяй, падышоўшы занадта блізка, на адлегласць, на якую да карціны можа наблізіцца толькі мастак, у пункце, адкуль бачная толькі анатомія малюнка, стаяў Міша. Пагладжваючы Надзю па плячы, ён разглядаў карціну. Нават не павярнуўшыся, яна зразумела гэта па павольных і аднастайных рухах яго рукі.

– Здорава, – працягнуў ён. – Толькі ж калі ты яе скончыш? Карціна выдатная, навошта аддаваць ёй столькі сілаў, калі ўсё ўжо гатова? Карціна быццам аддалілася ад Надзі. Зрабілася чужою. Ёй чамусьці здалося, што ў яе нічога не выйшла, што Міша цяпер глядзіць на нейкую іншую карціну.

– Ты нічога не разумееш. Адыдзі! – сказала яна.

Міша дзіўна паглядзеў на жонку, збянтэжаны рэзкімі, быццам не ёю вымаўленымі словамі.

– Алей нельга глядзець так блізка, так ты нічога не ўбачыш, – ужо міралюбна сказала яна.

– Ну не ўбачу, дык не ўбачу, – спакойна і таксама міралюбна падсумаваў Міша. – Ты ж ведаеш, я ў жывапісе нічога не разумею.

Нібы адразу забыўшыся пра спрэчку, ён пайшоў на кухню. Стаў грымець там посудам, на поўны напор адкрыў кран, выцягнуў запалкі, запальваючы пліту.

– Ты што-небудзь ела за дзень? – гучна спытаў ён.

– Не, чакала цябе, – вельмі ціха, сабе, адказала Надзя.

Ужо без думак, разгублена гледзячы на карціну, яна праседзела каля яе яшчэ нейкі час, потым, як у сне, пайшла на энергічны гук электрычнага імбрыка, што пачынаў ужо закіпаць. Дапамагла сабраць на стол, слухала i не чула навіны з лякарні, якія распавядаў муж, і чамусьці зноў раззлавалася, калі, не дачакаўшыся, пакуль яна скончыць з сервіроўкай, ён пачаў есці. Яна ўявіла раптам, што на яе месцы цяпер можа быць любая іншая жанчына, і з ёй ён будзе паводзіцца гэтаксама, і прыгадаліся мамчыны пытанні – бясконцыя, безадказныя, аднолькавыя.

Сказаўшы Мішу, што ў яе разбалелася галава, хутчэй мінуўшы яго погляд, яна пайшла ў спальню, легла паўзверх коўдры на ложак. Мімаволі стала ўслухоўвацца, як ён збіраецца на сваю штовечаровую трэніроўку, немаведама навошта пачала спадзявацца, што сёння ён застанецца дома дзеля яе, але калі ён зазірнуў у пакой, заплюшчыла вочы. Міша, патушыўшы святло і асцярожна прыкрыўшы дзверы, пайшоў.

Амаль адразу кватэра запоўнілася гукамі. Гучна запрацаваў тэлевізар. Пачалі спрачацца міжсобку мужчынскі і жаночы галасы. Грукнулі кухонная дзверы. Хтосьці вымавіў слова «боршч». Хтосьці высыпаў на стол дробязь з кішэні. Бразнуўшы, па падлозе пакацілася манетка. Нячутна правалілася ў шырокую шчыліну.

Пераклала з рускай мовы Марыя Мартысевіч

МАРТА, АСТРЫД, ІНГЕР: ЧАМУ (НЯ)ВАРТА ЧЫТАЦЬ НОВУЮ КНІГУ АНКІ ЎПАЛЫ

На папярэдні допіс маёй новай рубрыкі “Няварта”, дзе я жалюся з нагоды літаратурных твораў, зь якімі мела (ня)шчасце пазнаёміцца, паступіла толькі адна істотная заўвага. Кнігагандляр Алесь Яўдаха з усёй строгасьцю запытаўся: “Чаму наркамаўкай???”

Каюся і выпраўляюся. І сапраўды: пасьля шэрагу маралізатарскіх чыстак апошняга дзесяцігодзьдзя ў беларускім культурным полі засталося вобмаль пляцовак, дзе можна мацюкацца на тарашкевіцы.

Нагадаю, што рубрыка “Няварта” была заснаваная мною з адзінай мэтай – патроліць Яна Максымюка. Па дарозе яна аднак абрасла дадатковымі місіямі. Напрыклад, місіяй пазбавіць вас неабходнасьці чытаць творы, якія ўжо прачытала я. І тым відавочнейшая важнасьць гэтай місіі, чым бліжэйшы новы прэміяльны сэзон Літаратурнай прэміі Ежы Гедройця. У Беларусі ўрадзілі клубніцы і чарэшні, на павестцы дня чарніцы, парэчка і агрэст. Усе інтэлектуальныя сілы краіны кінутыя на замарозкі і закаткі. Гэта аднак не здымае адказнасьці з аматараў тэорыяў змовы сачыць за літаратурнымі навінкамі, каб годна падыйсці да восеньскага абвастрэньня і абгрунтавана, а не як заўсёды, заявіць пра тое, што ўсё куплена.

Вось жа, на прэпарацыйным шкле – найбольш відавочная кандыдатура ў шорт-лістэры Гедройця. Тут нават да варажбіткі Юліі Шаровай не хадзі. Выдадзены напрыканцы 2017 году ў выдавецтве “Янушкевіч” дакумэнтальны раман “На засьнежаны востраў” Анкі Ўпалы ўжо атрымаў трэцяе месца ў экспэртнай прэміі “Кніга году” і вагон ды ікееўскую цялежку падазрона пазытыўных водгукаў ад прасунутай чытацкай аўдыторыі. Гэта, дарэчы, і дазваляе мне зь лёгкім сэрцам няварціць Упалу – тыя 2% чытачоў, якія паводле статыстыкі, толькі і чытаюць у нас па-беларуску, ужо яе прачыталі, а астатніх да гэтага ўжо нічым не змусіш, хоць ты ім паабяцай, што ў кнізе падрабязнае апісанне лесьбійскага сэксу на 86 старонцы.


Collapse )