Gisteren zag ik de documentaire "De vijfde bruid" . Zwaar indrukwekkende documentaire waar ik nog lang over heb moeten doorkauwen. De documentaire ging over Petra, de vijfde vrouw van Anton Heyboer. Jaja, hij heeft er vijf en waarom ook niet. Het neefje van Petra (Rogier) is de maker van de documentaire, hij besluit op zoek te gaan naar zijn tante die hij al twintig jaar niet gezien heeft. Ze is zonder verdere toelichting uit het zicht verdwenen en gaan wonen bij de kunstenaar Anthon Heyboer. De kunstenaar leeft een kluizenaarsbestaan met zijn vijf vrouwen. Het huis waar ze in wonen ziet eruit als een groot artistiek kasteel met daar tegenover een galerie waarin Petra zijn kunst verkoopt, zij woont in de galerie en niet bij Heyboer in huis. Rogier vind het vreemd dat zijn tante Heyboer amper ziet en dat ze toch een "relatie" hebben.

De vijf vrouwen waaronder dus Petra komen voor zover mogelijk niet in contact met de buitenwereld, daar hebben ze bewust voor gekozen. In het begin kreeg ik een naar sekte gevoel bij het hele gebeuren maar naarmate Rogier meer verhaal uit Petra kreeg sloeg ik totaal om en vond ik het meer dan logisch en begrijpelijk waarom ze er zo'n bizarre levenswijze op na houdt. Rogier is wel nieuwsgierig naar die kunstenaar en als hij vraagt of hij hem eens zou mogen interviewen zegt Petra dat dat niet zomaar kan omdat dit dan spontaan zou moeten gebeuren, hij zou Heyboer "toevallig" moeten treffen tijdens het draaien met de camera. Het gebeurd maar niet en zijn film schiet niet op, Petra laat verder ook niets los. Totdat hij op een dag buiten komt en ziet dat Petra een hek om de galerie neerzet en deze in fel rood aan het schilderen is. Hij probeert subtiel aan een gevoellig onderwerp te beginnen wat niet makkelijk is bij deze gesloten vrouw. Hij zegt dat hij dat hek niks vind en dat het een beetje iets weg heeft van een gevangenis. Insinuerend naar haar levensstijl die ook een beetje op dat van een gevangenis lijkt. Hier is ze duidelijk niet van gedient. Maar tegelijkertijd het is obvious dat Petra niet bang is voor de confrontatie of het aanhoren van "de waarheid volgens de buitenstaander". Het had _geen_ sfeer van bizarre mensen die het niet aan kunnen als je ze met hun eigen gekheden of fouten confronteerd. Hier kwam voor mij het grote omsla punt waardoor ik haar anders was gaan zien; Ze lacht als hij het woord gevangenis gebruikt en laat merken dat hij er niets van begrijpt, "Het leven hierbinnen is veel intenser en diepgaander dan het leven daarbuiten". Daarbuiten, legt ze uit, is alles oppervlakkig. Als je jezelf ontdoet van sociaal contact en binnen een specifieke context leeft is het leven veel intenser; smaken, geuren, emoties en gedachten. Toen ze dat zei viel voor mij alles een beetje op zijn plek en ik was geraakt omdat ik zelf ook vaak ervaar dat hoe socialer ik ben hoe oppervlakkig ik word en hoe oppervlakkiger mijn leven (lijkt?). Aanpassing voelt voor mij regelmatig als afvlakking. Je kunt jezelf niet onder de mensheid begeven zonder aanpassing, dat is een geheel onbewust oncontroleerbaar proces. Ik hecht veel waarde aan authenciteit, zoveel mogelijk naar je ware persoon luisteren, je ware ik opgraven, verder ontwikkelen en je door niets of niemand in de weg laten staan. Geen schaamte, geen ongemakkelijkheden weglachen en als mensen op de verkeerde momenten om de verkeerde dingen lachen, vraag hen dan vooral waarin voor hun precies de humor zit!

De regels voor de vijf vrouwen van Heyboer zijn ontzettend streng. Als de vrouwen volgens Heyboer niet genoeg zichzelf zijn of teveel in contact staan met de buitenwereld, als zij uitingen doen die niet authentiek zijn maar voortkomen uit iets anders dan de ware persoon, dan stuurt hij ze naar huis met hun hele hebben en houwen. Hij wil de wereld niet binnen laten komen dus ook niet via zijn vijf geliefden. Een andere vrouw van Heyboer omschrijft: “De essentie, eigenlijk heel simpel: een dier kan alleen maar zijn zoals hij is. En zo probeerde Anton ook de essentie te leven, want alles wat je als vorm leeft, is niet echt. Onder je sociale omgangsvormen zit wat je eigenlijk bent. En dat wilde hij overbrengen aan anderen, wilde dat delen. Hij zag eigenlijk dat iedereen ongelukkig was, niet compleet was. Daarom hadden we ook geen contact met 'buiten'."
Heyboer zegt: “In de wereld verwordt alles. Je verwordt in de wereld, in het westen.”. Hiermee doelt hij op echtheid. De vraag is wat er zo echt is aan hemzelf, maar het gaat mij ook niet zozeer om die Heyboer, meer om het motief van Petra om hierin mee te gaan.
Petra is regelmatig naar huis gestuurd, maar ze bleef maar terugkomen. Rogier stelt hierover vragen omdat hij niet begrijpt dat Petra maar terug blijft komen bij een vent die haar constant eruit zet. Vervolgens komt er een diep droevig verhaal naar boven wat naar mijn mening alles logisch en juist maakt dat ze terug naar hem blijft gaan. Petra komt uit een gezin met veel kinderen die ieder naar een andere kostschool gingen. Ze was op al die scholen altijd maar een nummertje en kreeg geen ruimte om haar artistieke kanten te uiten. Het wereldje waar ze uit komt bestond uit nepheid, sociale codes, opgedrongen gedragingen enzoverder. Ze was diep ongelukkig, gleed af naar krankzinnigheid en zag het niet meer zitten. Toen ze Heyboer ontmoette viel voor haar de hele puzzel ineen. En hoe eng ik het ook vond om te horen hoe ze over hem praatte alsof hij God was:

Ik kan me voorstellen dat je je naar huis laat sturen door je eigen man, als je uitlatingen doet die niet uit je pure zelf komen omdat het ruikt naar wat in je vorige leven heeft gelijd tot suicidaalheid en krankzinnigheid.

Waarom leefde ze niet bij Heyboer in huis zoals zijn vier andere vrouwen, waarom woonde ze apart in de galerie aan de overkant? Omdat ze wel een functie nodig heeft, Heyboer geeft al zijn vrouwen een functie en Petra vervulde de functie van het naar buiten brengen van zijn werk. Het in contact staan met de buitenwereld is iets wat de vier vrouwen bij hem in huis niet kunnen en wat niet past in het consept van totale afsluiting voor de buitenwereld. Petra was hierin de uitzondering. Omdat Petra als enige van het stel in contact staat met de buitenwerld woont ze niet bij Heyboer in huis omdat Heyboer niets in huis heeft wat te intens in contact staat met de buiten wereld. In deze functie kan Petra zichzelf goed vinden en is ze dolgelukkig.

Het verhaal van deze vrouw is zo goed bij me binnen gekomen vanwege een aantal puntjes van herkenning. Misschien wel het soort herkenning wat ik liever niet zie?
Ik voel me vaak opgejaagt, gehaast en in een positie geperst, ookal begeef ik mij in de drukke wereld waar "het" gebeurd, het komt niet binnen het lijkt oppervlakkig. Petra verteld op een gegeven moment in de documentaire dat ze als twintiger voor het eerst in een discotheek kwam en dat ze het afschuwelijk vond; alle mensen keken elkaar daar niet aan maar keken ---langs elkaar heen---. Dat is het precies, het godsgeklaagde langs elkaar heenkijken. Misselijk makend. Als ik uitga zie ik hetzelfde en wat ik vooral verafschuw is hoe ik genoodzaakt ben erin mee te gaan om mij te kunnen vermaken. Er is niets mis mee, oppervlakkig vertier en plezier is blijkbaar toch een verlangen maar soms een tegenstrijdig verlangen. Er zijn perioden geweest en nu soms nog waarop ik sociaal functioneer uit een soort angst. Ik begeef mezelf onder zoveel mogelijk mensen, bewijs voor mezelf hoe gezellig en fijn gezelschap kan zijn; hoe leuk ik het kan hebben met wat dit leven aan jonge mensen te bieden heeft. Hoe leuk het leven kan zijn met waar een gemiddelde gezonde jongere zich mee bezig moet houden. Misschien maak ik mezelf wijs dat ik uiterst geinteresseerd ben in sociale processen juist omdat ik het eigenlijk eng en afschrikwekkend vind hoe onze sociale wereld werkt en wanneer mensen je een “leuk” mens vinden. Afschrikwekkend omdat het mij, maar ook anderen weg kan halen bij hun ware persoon. Ik zie het niet meer, het loopt vast. Sociale mechanismen die mensen opnemen en uitendelijk leegzuigen todat ze in een _wat wij een gezonde geest noemen_ kunnen functioneren in deze maatschappij.
Ik heb zelf wel eens dat als ik een tijdje bij mijn ouders in zeeland ben, weg van alles, ik bepaalde dingen in mezelf (her)vind. Hoe is het toch in godsnaam mogelijk dat het drukke sociale stadsleven het uit me heeft kunnen halen, dat het blijkbaar zover kan komen dat je van je ware ik gehaald wordt omdat het leven in de drukke sociale wereld anders niet te lijden is. Op de open dag van de Uva bij sociologie vertelde een studente dat ze vanuit het platte land in de stad kwam wonen en dat ze vond dat al die mensen in de randstad zo ongeinteresseerd over kwamen omdat ze zo haastig langs elkaar heen leefde. Toen las ze een boek van een oude socioloog die schreef dat in gebieden waar veel mensen op een kluitje leven het pure noodzaak is om jezelf af te sluiten voor mensen. Omdat een mens nu eemaal niet zoveel prikkels aan kan. Dood simpel, en daarom moet ook ik eraan geloven en mijn blik vaak afwenden. Sluit jezelf af anders ben je al buiten adem voordat je drie stappen gezet hebt.

Het kluizenaars bestaan is mooi maar ik hou ook niet van wereldvreemdheid en afstand tot het nuchtere platte leven. Ik wil erbij zijn, alles meemaken, alles begrijpen en tegelijkertijd wil ik in mezelf kruipen met mijn hoofd afgezonderd van de wereld. Soms voel ik me een sociaal intelligente authist.

Opgefokte opsmuk op de dansvloer, zien en gezien worden. Dat is gewoon niet charmant. Dat we maar gewoon allemaal moeten stoppen met ons voort te planten, de aarde aan andere levensvormen dan het menselijk zijn moeten teruggeven. Maar dat denk ik wel vaker op zondag, op dinsdag is het meestal wel weer weggetrokken. Zondagse gedachten zijn totaal irrelevant voor de verdere praktische invulling van mijn leven behalve dan dat ik in het begin van de week door het leven kruip met een grote baksteen aan mijn linkervoet en een aangename bak zoutzuur in mijn hersens die ervoor zorgt dat ik gedachtenloos mijn werk kan doen.
Vrijdag heb ik een theatervoorstelling gezien van de mug met de gouden tand (bekend van o.a. VPRO's Hertenkamp). "Inside out" heette het en ik zou het stuk keihard aan iederen willen aanraden.

 
"Wat is erger? Verzet met je eigen ondergang tot gevolg, of je schouders ophalen en ongelukkig verder leven? Met dat dilemma gaat de bezoeker huiswaarts."

Persoonlijk geinterpreteerd ging het over een lesbisch stel wat bestond uit twee totaal verschillende typen mens. De ene vrouw was het type dat het belangrijk vind dat iedereen happy is (een aanpasser) en dat de goede vrede wordt bewaard, ze kon gebeurtenissen in deze wereld gemakkelijk van zich af kan laten glijden. De andere vrouw kon zich totaal laten leegzuigen door actuele gebeurtenissen en hier uren haar hoofd over breken. Uiteraard zorgde deze tegenstrijd voor een fikse storing in de relatie tussen de twee. (Goh, waar heb ik dat toch eerder gezien). De ene vrouw besloot op een dag niet meer haar bed uit te komen totdat ze een actuele kwestie van A tot Z had doorgrond, versus alles zou begrijpen. Ze hadden hiervoor als thema de paspoort kwestie met Ayaan Hirsi Ali genomen. Het was geniaal verbeeld hoe ze zich steeds meer ging opfokken en langzaam steeds verder wegzakte in gedachten, verbanden, conclusies en theorien over de mensheid aan de hand van de Ayaan kwestie. Ze was bezig met een groot verzet tegen de massa en ging steeds meer op in het "niet alles is wat het lijkt" gedachtengoed. Na een tijdje bereikte dit proces een top en sloeg ze door, was ze krankzinnig aan het worden? Ik zou daar met een harde nee op antwoorden, maar misschien heeft dat meer te maken met het feit dat ik af en toe mezelf in haar herkende en mezelf niet als krankzinnig beschouw. Voor mensen die niets begrijpen van de pijn die een mens kan ervaren aan de hand van het menselijk handelen of bepaalde sociale machanismen die in de maatschappij aan de orde zijn, zou deze doorsla scene geinterpreteerd kunnen worden als een vrouw die gewoon langzaam gek wordt. Dat zou een hele platte en trieste benadering van dit theaterstuk kunnen zijn. Toch was deze intepretatie (reacties in de zaal, een gesprek met een bekende uit het publiek die het stuk ook had gezien) aanwezig. Deze platte benadering komt me pijnlijk genoeg iets te bekend voor. Regelmatig wordt het totaal misvat wanneer iemand zich ernstig druk kan maken over gebeurtenissen in de maatschappij. Onbegrip voor het feit dat mensen wel eens totaal ontworteld, verslagen, gedeprimeerd, boos, verdrietig en misantropisch kunnen worden aan de hand van een maatschappelijke kwestie en dan bijvoorbeeld wel eens even heel hard zouden kunnen gaan schreeuwen. Ik heb zelf een fiks rijtje ervaringen met benepen verbolgenheid en verslagen gezichten als ik erg opging in een discussie, televisieprogramma, artikel, docentenspeech, enzovoorts. Er wordt over het algemeen al erg snel gevonden dat een mens zich raar en beangstigend gedraagt als het vanuit vuur en intense woede of verafschuwing spreekt. Discussiepartners kunnen dan wel eens  overdreven snel gekwetst zijn omdat zij het niet gewend zijn dat er op dergelijke manieren soms over onderwerpen gepraat wordt. Ik kreeg een tijdje terug te horen van een livejournal genoot dat zij het niet begreep dat ik in een felle discussie op livejournal haar nogal onderuit haalde door haar dom te noemen, en dat ik vervolgens wel aardig deed als ik haar tegen kwam op een feestje. Ik wist niet eens meer waar de discussie toen over ging of dat we uberhaupt een fikse woordenwisseling op internet hadden gehad. Dat zegt al heel veel, ik vergeet die dingen snel omdat dergelijke uitlatingen, woordewisselingen en discussies voor mij volslagen normaal zijn en voor anderen blijkbaar uiterst bijzonder en soms onaangenaam. Het was enkel een uitlating op dat moment in die context vond ik haar standpunten dom, dat doet verder niets af aan haar persoon. Ik ervaar het juist positief als je met elkaar fiks kunt debatteren desnoods met verlies van rede (we blijven mensen en geen robots), en dit kunt loszien van de verdere persoon. Ik vind het erg jammer dat felheid overdreven kwetsend wordt ervaren terwijl dat soms niet nodig is. Nu leven we ook wel in een turbulent tijdperk waarin constant blijkt dat werkelijk alles als een kwesting mag worden opgevat. Erg jammer.

Terug naar het stuk, zo tegen het einde pleegt de hoofdrolspeelster zelfmoord maar voordat ze dit doet deelt ze haar bevindingen en gedachten met het publiek. Hierin herkende ik veel soorten gedachten die ik zelf ook vaak heb. Helaas zou ik hier niet kunnen verwoorden wat ze nou precies zei, maar het raakte me erg. In ieder geval kwam het aspect van het bewaren van de goede vrede erin voor en dat het hele nare gevolgen kan hebben als al die mensen onderhuids met grote onuitgesproken frustraties rondlopen. Ik herinnerde me ook nog een stukje waarin ze iets zei over dat ze overal stukjes van de waarheid zag maar dat deze nergens welkom zijn en wat dit met een mens kan doen. (pijnlijke zelfherkenning).
Ergens vind ik het beangstigend dat het personage uiteindelijk zelfmoord pleegt; blijkbaar kan ze niet leven met haar eigen constante verzet. Ik ben zelf veel bezig geweest met het vraagstuk hoe je jezelf kunt verzetten, het kunt blijven opnemen voor het inpopulaire politiek/moreel incorrecte standpunt waar nodig, zonder hierbij jezelf ten gronde te richten. Het gaat dieper dan enkel inpopualire standpunten verdedigen, het heeft ook te maken met bepaalde dingen in de samenleving en sociale contacten doorgronden en vervolgens tegen een grote berg van weerstand aanlopen omdat confrontatie nu eemaal vaak niet welkom is. Ooit schreef ik op livejournal een stuk met de titel "slaaf van de waarheid"; ik kies altijd voor de waarheid en heb deze zelfs wel eens boven vrienschap of liefde verkozen. Dan kunnen we allemaal wel gaan lullen over dat we enkel onze eigen waarheden hebben en dat "de" waarheid niet bestaat maar we weten allemaal wat we bedoelen met kromme systemen en machanismen op deze wereld die gebaseerd zijn op leugens. Inmiddels ben ik beter geworden in het loskoppelen van mensen hun mening en personen an sich, dat bevalt soms erg goed maar af en toe is het erg moeilijk.

De Ayaan kwestie in het theaterstuk was niet het hoofdthema maar meer de aanleiding waaromheen alles zich afspeelt. Ik las dat ze voor dit thema hadden gekozen omdat Ayaan van een idool naar een zondebok is veranderd en dat ze dit mooi konden gebruiken om de toeschouwer kennis te laten maken met meer begrip of inlevingsvermogen krijgen voor een ander soort denken. Namelijk een stukje verder gaan en niet klakkeloos aansluiten bij de "Ayaan-moeheid".

Het mooie is dat ik zelf een keer een presentatie over Ayaan heb gehouden en altijd groot fan van haar ben geweest ook toen de halve wereld haar uitkotste. Nu weet ik dat ik niet gevoellig ben voor massa-sentiment en platte journalistiek maar het laat wel mooi blijken wat ik bedoel met kiezen voor inpopulaire standpunten. Er zit natuurlijk ook iets narcistisch in; "wat de massa vind kan nooit goed zijn!" maar zo simpel werkt het voor mij absoluut niet. Genoeg kwesties waarin ik me kan aansluiten bij de massa omdat het om zulke primaire zaken gaat dat je als mens bijna geen andere mening kunt hebben. (bijvoorbeeld de van der sloot kwestie).

Tot slot een interview met de hoofdrolspeelster waarin een aantal belangrijke dingen gezegt worden:

Lineke Rijxman laat in Inside Out zien hoe idool zondebok wordt

Wáár gaat het over?

"Over de uitzending van Zembla uit 2006 over Ayaan Hirsi Ali, die leidde tot de intrekking van haar paspoort en vervolgens de val van het kabinet. Maar dat is de kapstok hè. Om aan de hand van het leven van twee vrouwen, stewardess Titia Mooileven en jazz-zangeres Hedwig Hammerstein, te kunnen laten zien wat voor mechanisme er eigenlijk speelt. Hoe iemand het ene moment nog wordt bewonderd, en het volgende wordt gehaat en verguisd. Hoe dat mechanisme in mensen zit. Dáár lees en hoor je zelden over, maar het intrigeerde ons al heel lang."

 Waarom?

"Omdat het echt in een mum van tijd kan omslaan van bewondering naar verontwaardiging. Idool en zondebok in één principe. Ik ben er bang voor en nieuwsgierig naar wat daar onder zit."

 Waarom bang?

"Omdat het ons allemaal kan overkomen. Dat je ineens niet meer die gerespecteerde of bewonderde burger bent, maar verstoten wordt, zelfs. Het is geen prettig mechanisme, omdat het zo onbewust gaat. Wij proberen het zo concreet mogelijk te krijgen. Ayaan Hirsi Ali was drie jaar geleden nog een zeer gevierd persoon, en nu begint iedereen al bijna te zuchten als je haar naam noemt." Des te riskanter om een voorstelling aan haar op te hangen. "Je hoopt op weldenkende mensen in de zaal, die juist bereid zijn om na te denken over de vraag: waarom is dat bij míj eigenlijk zo? Los daarvan is het ook gewoon een heel leuke toneelavond. Er valt veel te lachen. Er zitten veel herkenbare dingen in."

Zoals?

"Dat het veel leuker is om er niet over na te denken. En een lekker leven te hebben. Veel kleine dingen zijn voor veel mensen veel belangrijker. Die denken, het zal wel, laat maar zitten. Zoals we ons allemaal een weg door het leven onderhandelen met onszelf."

 U speelt Hedwig. Hoe doet zij dat?

"Ze is een succesvol jazz-zangeres, die na de gebeurtenissen rond Ayaan niet meer kan stoppen met nadenken. Die zich er helemaal in vastbijt. En dat is niet zonder meer een gelukkige zaak. Zeker niet omdat haar partner is zoals wij allemaal zijn. Zij gaat al snel weer mee in haar eigen leven, haar eigen wereld."

Speellijst voor wie wil gaan kijken:

april
dinsdag 8 Theater De Vest Alkmaar, tel. 015 2121312
donderdag 10 en vrijdag 11 Schouwburg Arnhem Arnhem, tel. 026 4437343
donderdag 17 De Nwe Vorst Tilburg, tel. 013 5328532
vrijdag 18 en zaterdag 19 LAKtheater Leiden, tel. 071 5124890
woensdag 23 en donderdag 24 Stadsschouwburg Utrecht, tel. 030 2302023
vrijdag 25 en zaterdag 26 Rotterdamse Schouwburg Rotterdam, tel. 010 4118110
mei
vrijdag 9 en zaterdag 10 Verkadefabriek Den Bosch, tel. 073 6818160
dinsdag 13 Goudse Schouwburg Gouda, tel. 0182 513750
donderdag 15 De Lieve Vrouw Amersfoort, tel. 033 4226555
dinsdag 27 t/m zaterdag 31 De Brakke Grond Amsterdam, tel. 020 6266866

Na jaren van lofzang op de populaire cultuur en het vooral willen slechten van ‘ traditionele’ grenzen tussen zogenaamde hoge en lage cultuur is er de laatste jaren een discussie op gang gekomen over de vraag of we daarmee wel op de goede weg zitten. Desanne van Brederode en Jacques Kruithof schreven beiden een pamflet in 2006 waarin ze de anti-intellectuele en populistische cultuur van vandaag de dag aan de kaak stellen. Wanneer de actuele situatie met betrekking tot hoogwaardige cultuur wordt bekeken is er een maatschappelijke trend waarneembaar. Deze trend staat in een breder geheel, namelijk in dat wat Frank Furedi (hoogleraar sociologie) bestempelt met de titel “het anti-intellectuele klimaat”. Hij spreekt van een cultuur van lage eisen en verwachtingen als het gaat om het klimaat binnen het onderwijs, de media en culturele instellingen.

Culturele Maatschappelijke Vorming omvat een breed werkveld en richt zich daarmee op een breed scala aan doelgroepen. Binnen de domeinen kunst & cultuur, recreatie, educatie en samenlevingsopbouw probeert de CMV’er mensen te prikkelen zodat zij zich kunnen ontwikkelen en meer betrokken raken bij de maatschappij.

Om mensen te kunnen prikkelen heb je niet alleen middelen nodig zoals activiteiten; de professional moet de deelnemer daarnaast ook een geestelijke uitdaging kunnen bieden. Door binnen de kunst & cultuur sector activiteiten laagdrempelig te willen houden denkt men een breder publiek te kunnen bereiken. Maar wat voor gevolgen heeft dit voor hoogwaardige cultuurparticipatie en de grenzen tussen “hoge cultuur” en “lage cultuur”?

De stellingen:

1. Kwaliteit in de kunst & cultuur sector valt niet te definieren want het is een kwestie van smaak.

2. Het vervagen van de grenzen tussen hoge cultuur en lage cultuur is een negatieve ontwikkeling.

3. Er heerst in de huidige kunst & cultuur sector een trend van instrumentalisme: bereik is belangrijker dan de inhoudelijke boodschap en vorm gaat boven inhoud.